درباره تابآوری شهری چه میدانید؟
سپهرغرب، گروه شهر: بلایا و سوانح طبیعی در قرون متمادی همواره جوامع انسانی را مورد تهدید قرار داده و در حوزههای مختلف اجتماعی، اقتصادی، سکونتی، زیست محیطی و غیره، زندگی انسانها را به مخاطره انداختهاست. تا اواخر قرن نوزدهم، رویکرد و نگرش غالب در موضوع کاهش آسیبپذیری در مقابله با حوادث مبتنی بر مفاهیم نظری مدیریت بحران بود. اما با گذاشت زمان، نگاههای کارشناسی به وجه اجتماعی مقوله آسیبپذیری، توسط کارشناسان و اندیشمندان جدیتر شد و تفکر غالب مدیریت بحران و تمرکز صرف بر کاهش آسیبپذیری جای خود را به مفهوم جدیدی به نام تابآوری در مقابل سوانح داد.
تابآوری مفهوم جدیدی در طراحی شهری است که رویکرد اصلی آن طراحی با آسیبپذیری کمتر و انعطافپذیری بیشتر برای شهرها در برابر تنشها و حوادث است، بهگونهای که یک شهر تابآور آماده است که در مواقع اضطراری بهسرعت به شرایط جدید پاسخ داده و با کمترین آسیب به کار خود ادامه دهد.
مفهوم تابآوری برای نخستین بار در سال 1973 توسط شخصی به نام هولینگ مطرح شد. مطابق تعاریف بیان شده توسط وی، تابآوری معیاری از توانایی سامانه برای جذب تغییرات است درحالیکه هنوز مقاومت قبلی وجود دارد. در تعریفی دقیقتر تابآوری توانایی سامانههای تحت استرس در بازگشت به حالت اصلی و توانایی باز ساماندهی خود است.
سوانح و بلایای اتفاق افتاده در دهههای اخیر نشان میدهد که جوامع و افراد بیشتر از هر زمان دیگری آسیبپذیرتر شدهاند و اغلب توجه به کاهش آسیبپذیری تا بعد از وقوع بلایا و حوادث اتفاق میافتد. تابآوری مفهومی است که در مواجهه با غافلگیریها و اختلالات معنی پیدا میکند. به عبارتی در مواجهه با سوانح و حوادث برای روبهرو شدن با معضلات، رویکرد پیشبینی در نظر گرفتهشده و در برابر مشکلات ناشناخته از رویکرد تابآوری استفاده میشود.
طراحی شهری تابآور در بخش کالبدی ابعاد مختلفی دارد. در بُعد قالب، وجود فضاهای شاخص و ایمن در بافت شهری، پیشبینی فضاهای باز چندمنظوره، توجه به نظام بلوکبندی، عدم وجود ریزدانگی بافت و موارد دیگر در جهت افزایش تابآوری کمک میکند.
در بُعد فضا نیز میتوان به تأثیر ویژگیهای فضایی که تابآوری شهری را ارتقا میدهد اشاره کرد، ازجمله وجود خوانایی در محیط، احساس تعلق خاطر و حس مکان؛ چراکه احساس تعلق خاطر میتواند در نوع برخورد صاحبان فضا قبل از وقوع سانحه از طریق مقاومسازی و بعدازآن بهواسطه مشارکت در بازسازی مؤثر باشد.
در بُعد فعالیت نیز تابآوری در برابر سوانح متأثر از ویژگیهای مکان مانند کاربری زمین و دسترسی است. کاربری زمین رایجترین مسئله در برنامهریزی و طراحی شهری تابآور، انعطافپذیر و کاهش آسیبپذیری است که از توسعه مناطق در معرض خطر جلوگیری میکند. در طراحی شهری با در نظر گرفتن مواردی چون ساختوساز در مناطق امن، ساخت شبکهای از فضای باز، ایجاد تنوع کاربریهای سازگار و انتقال کاربریهای جاذب جمعیت به مناطق امن، میتوان سطح تابآوری شهری را ارتقا داد.
یک شهر با تابآوری قابل قبول و همهجانبه مشخصات گوناگونی دارد؛ مشخصاتی از قبیل پیروی همهجانبه از قوانین معقول ساختوساز، وجود دولتهای محلی فراگیر، اختیار و قدرت لازم برای حضور مردم در تصمیمگیری و برنامهریزی شهر، توانایی مقابله سریع، اجرای راهکارهای بازیابی فوری و بسیاری خصوصیات دیگر؛ اما یکی از مهمترین خصوصیات یک شهر تابآور، عملکرد سرمایه انسانی در شهرها است. سرمایه انسانی، مهارت، دانش و سطح اطلاعات شهر را در ارتباط با بهبود وضعیت تابآوری میسنجد. افزایش دانش و مهارت در برابر درک خطر توسط شهروندان و ارتقای توانایی در راستای توسعه راهبردهای کاهش خطر، ویژگی مهم یک شهر تابآور بوده که لازمه آن ارائه آموزش همهجانبه است.
یکی از جنبههای مهم تابآوری شهری، جنبه اجتماعی آن است که اگر بیشتر از توجه به زیرساختهای کالبدی و فیزیکی اهمیت نداشته باشد، به همان اندازه دارای اهمیت است. در شهری که انواع جرائم، بیخانمانی، بیکاری و فقدان آموزش کافی، مشهود و نمایان است، دیگر تمرکز دقیقی در حوزه پیشگیری از بلایا وجود نخواهد داشت. تابآوری اجتماعی شامل شرایطی است که با توجه به آن، افراد و گروههای اجتماعی با تغییرات محیطی انطباق مییابند.
ایجاد توانمندی در تابآوری اجتماعی، توان یک اجتماع برای بازگشت به تعادل یا پاسخ مثبت به مصیبتها است. بهعنوان مثال وجود یک شبکه اجتماعی نزدیک و صمیمی سبب ارتقای تابآوری بزرگسالان در برابر جنبههای منفی پیری میشود. اثر این تابآوری به اندازهای بوده که ممکن است در جامعهای با آسیبپذیری بالا، ارتباطات اجتماعی بهقدری قوی باشد که برگشت از حالت آسیبدیده بسیار سریع رخ دهد.
*محمد امین مجیدی