پیادهرو، قربانی فراموشی و بیتوجهی
سپهرغرب، گروه شهر - عباس سریشی: باید بپذیریم که در درجه نخست ضعفهای عدیدهای در اجرای درست قانون، وجود دارد که باعثشده گروهی با استفاده از این خلاءها اقدام به تصرف معابر کنند.
کارشناسان معتقدند که فضای شهری، تنها یک مفهوم کالبدی نیست، بلکه کنش تعاملات شهروندی و فعالیتهای شهری را نیز دربر میگیرد و در حقیقت فقط با حضور انسان و فعالیت اوست که شهر معنا مییابد.گو اینکه در این میان، پیادهراه نیز بهعنوان یکی از فضاهای شهری، نقش بسیار مهمی را در ارتقاء فعالیتهای اجتماعی-فرهنگی جامعه ایفا میکند.
در واقع حرکت عابر پیاده در پیادهراهها، بهواسطه طراحی مناسب و شناخت مبتنیبر جنبههای منظرین شهر، موجب افزایش ادراک، ارتقاء هویت و احساس تعلق شهروندان به محیط و زیبایی میشود. برایناساس یکی از مهمترین تحولات اخیر در گرایشهای جدید شهرسازی جهان، توجه به حرکت پیاده و بایستگیهای آن، بهعنوان یک موضوع فراموششده مهم شهری است.
معالوصف در روال رایج شهرسازی کشور ما، اساساً نوعی غفلت و بیتوجهی نسبت به موضوع حرکت پیاده و پیادهراهها، وجود دارد. بدینمعنا که بهدنبال گسترش بیرویه شهرها و اهمیت و نقش روزافزون اتومبیل در شهر، بهتدریج نقش عابر پیاده در فضاهای شهری کمرنگ شده و با سلطه تدریجی حرکت سواره بر فضاها و معابر شهری، از ارزشها و جاذبههای اجتماعی-فرهنگی، فضاهای پیاده شهری، سیر نزولی یافته است.
موضوع اینجاست که پیادهروها، نهفقط در جابهجایی ساکنین شهرها و مراودات اجتماعی شهر، نقش بسزایی بر عهده دارند، بلکه توسعه پیادهروها و تشویق مردم به پیادهروی در توسعه پایدار شهرها نیز نقش مؤثری ایفا میکند. منوط بر اینکه در طراحی آنها از استانداردها و معیارهای اصولی و منطقی تبعیت شده باشد.
در این خصوص و از منظر کارشناسان شهری خلق فضای شهری مطلوب، مهمترین اهداف علم شهرسازی معاصر است. زیرا این باور وجود دارد که نقش پیادهراه در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بالاتر از حد متوسط است و اثرگذاری بالاتر از حد متوسط پیادهراهها در امنیت شهرها، جذب گردشگران و افزایش آگاهی مردم نسبتبه جاذبههای گردشگری و توسعه اجتماعی- فرهنگی، یک مزیت اصلی محسوب میشود.
درواقع فضاهای شهری پیاده، پاسخی برای نیاز عالی انسان در شهرهاست. زیرا شهر تنها تراکم فیزیکی و بناها و خیابانها نیست، بلکه بستری است که موجب تعالی کمال و تبلور مدنی جامعه میشود. بنابراین باز تعریف نقش فضاهای شهری و بهخصوص پیادهراهها و کیفیتبخشی به آنها راهکاری است، برای پُرکردن خلاءهای ناشی از توسعه مدرنیته بیروح ساختهشده از آهن و سیمان.
پیادهرو، قربانی توسعه شهر
اگرچه بر اساس اصل 9 ماده 96 تبصره 6 کتاب مجموعه قوانین و مقررات شهرداریها اراضی، کوچهها، میدانها، خیابانها و معابر عمومی واقع در محدوده هر شهر، ملک عمومی محسوب و هرگونه تصرف و تعرض به آنها تخلف تلقی میشود و در صورت مشاهده، میبایست شهرداریها با متخلفان برخورد کنند یا از منظر حقوقی و بهموجب قسمت اخیر ماده 690 قانون مجازات اسلامی، هرگونه تجاوز و ایجاد مزاحمت یا سدّمعبر در مسیرها و معابر متعلق به دولت یا شرکتهای وابسته به دولت، شهرداریها، اوقاف و... جرم محسوب میشود و مرتکب آن به مجازات یکماه تا یکسال حبس محکوم میشود. اما....!!
اما موضوع اینجاست که متأثر از دلایل مختلف و متعدد، تقریباً در همه شهرهای کشور ما، همان اندک معابر عمومی نیز که بهعنوان پیادهرو برای تردد شهروندان در نظر گرفته شده نیز دائماً محل مناقشه و تعرض یا حتی دادوستد در بین متعرضان حریم عمومی است و تصاحب و تعرض به آنها بهعنوان یک عادت معمول و مرسوم و صدالبته به بهانهها و اشکال مختلف، در حال خودنمایی است. هرچند با توجه به افزایش جمعیت و تراکم شهرها هر چه پیشتر میرویم، این شرایط بسیار متفاوتتر و البته پیچیدهتر از قبل میشود.
کارشناسان در تحلیل علل بروز این شرایط، تصریح میکنند که باید بپذیریم در درجه نخست ضعفهای عدیدهای در اجرای قانون وجود دارد و همین امر باعثشده تا نهفقط کاسبان و مغازهداران با استفاده از این خلاءها اقدام به تصرف معابر کنند، بلکه مجریان و مدیران شهری هم نتوانند تا بصیرت مؤثر و کارآمد با این افراد برخورد کرده و حقوق عامه را به ایشان مسترد نمایند.
در عین حال چون در کشور ما اصول معماری و شهرسازی، بهطور دقیق و کامل رعایت نشده و معابر شهری بهلحاظ فنی، از عرض مفید بیبهره هستند. لذا با افزایش جمعیت و بالارفتن موارد تخلف این وضعیت، به مراتب شکنندهتر از قبل میشود.
البته نباید از نظر دور داشت که موضوع تجاوز به حریم پیادهراه و ایجاد سدّمعبر، صرفاً به مغازهداران و دستفروشان محدود و منحصر نمیشود و حتی در اینمیان، برخی شهروندان نیز با برخی اقدامات خود، مانع عبورومرور شهروندان در پیادهرو و خیابان میشوند.
موضوعاتی از قبیل نصب موانع و داربست یا دکههای غیرمجاز در مسیر عمومی، تخلیه نخالههای ساختمانی و ریختن مصالح ساختمانی اعم از آجر، سیمان، شن، ماسه و... در معابر عمومی، توقف خودرو در مکانهای غیرمجاز، حضور وسایل نقلیه برای فروش کالا در معابر و اشغال پیادهروها و میادین، تکدیگری، پارک و حرکت موتورسیکلتها در پیادهروها و... که البته هرکدام نیز بستگی به وسعت و ماهیت خود، محل برآورد و تحلیلی جداگانه دارد.
البته اینها فقط بخشی از سد معبرهایی است که صورت میگیرد. مدتی است که پدیدههای جدیدتری نیز از قبیل تابلوها و استندآپهای متعدد رنگارنگ و جلبکننده شرکتهای مختلف نیز به این موانع اضافه شده و شرایط را بدتر از قبل نموده و لاجرم این مضمون را در ذهن متبادر میکند که در جامعهای که بیشتر افراد آن نسبتبه حقوق شهروندی خود بیاطلاع و بیتفاوت باشند، قطعاً گروهی دیگری نیز هستند که مفهوم خودخواهی را با بهدستآوردن حق، اشتباه گرفته و برای دستیابی به خواستههای خودشان، حاضرند حقوق دیگران را زیرپا نهاده و نادیده بگیرند. در این میان سدّمعبر یکی از جلوههای خودمحوری افراد چنین جامعهای محسوب میشود.
بیماری مزمن فراموشی و بیتوجهی
جدا از موضوع تصرف و تعرض به حریم پیادهروها که امروزه به اشکال و انحای گوناگون در حال خودنمایی است، از دیدگاه برخی کارشناسان مسایل شهری، نباید از موضوع مهمتری باعنوان کیفیت و کمیّت در ساخت و نگهداری پیادهراهها نیز غافل بود. این بدان معناست که فضای پیادهروها باید طوری طراحی و ساخته و پرداخته شود که برای همه افراد اعماز کودکانوخردسالان، سالخوردگان، معلولان ودر نهایت عامه مردم بهلحاظ ساختاری زیبا، ایمن و مناسب باشد تا همگان از حضور در آنها احساس آرامش کرده و از محیط اطراف خود لذت ببرند.
از منظر کارشناسان شهری، یک پیادهراه مناسب باید دارای عرض مناسب باتوجه به تراکم جمعیت، استفاده از مصالح مناسب با عمر مفید بالا برای پوشش کف،حفظ زیبایی شهر و رفاه حال عابران پیاده، دارابودن شیب طولی و عرضی پیادهرو جهت جلوگیری از جمعشدن آبهای سطحی و هدایت آنها به جویهای مجاور مسیر، نور کافی، حذف موانع مخل حرکت، ترمیم سطوح ناصاف، امکان دسترسی و استفاده برای هر عابر پیاده، معلول با ویلچرو در نگاه ویژه و دارابودن عرض مفید است.
البته بر اساس تعاریف مهندسی شهری عرض مفید پیادهرو، جایی است که افراد بهراحتی بتوانند از آن عبور کنند. عرض مفید با توجه به اینکه پیادهرو در کجا قرار دارد، متفاوت است. برای نمونه، در مناطق مسکونی و کوچههای فرعی حداقل عرض مفید پیادهرو، باید حدود یکونیم متر و در خیابانهای برخوردار از مغازه و پاساژ باید حدود دو متر باشد. البته این اعداد فقط مربوط به همان عرض مفید است.
هرچند اندازههایی که گفته شده در شرایط ایدهآل است و اصولاً در شهری مانند همدان، که در حال عادی هم مبتلا به تراکم و کمبود فضای تردد است، بسیار دیده و میبینیم که حتی این حداقلها نیز در بسیاری از خیابانها و کوچهها، رعایت نشده و بدتر اینکه در این تنگنای نفسگیر بخش اعظمی از آن نیز توسط متصرفان اشغال شده است.
حال بماند که اگر پیادهرویی توسط عوامل طبیعی تخریب یا شرکتهای آب، گاز، برق و تلفن آنها را برای رسیدگی به مشکلی، حفر میکنند، برای پرکردن و مرمت پیادهرو، باید مدتها صبر کرد و شاهد تبعات این نابسامانیهای مدیریتی بود. پیامدهای ناخوشایندی که ضمن محدودکردن فضای پیادهروها، آزاررساندن به افراد پیر، معلولان یا خردسالان نوپا، فضای حرکتی معابر را نیز برای معلولان و توانیابان محدود میکند. اگرچه این مشکلات نیز وقتی بیشتر رخ مینماید که پیادهرو مورد نظر، شلوغ باشد و افراد برای حرکت با محدودیتهای حرکتی بیشتری مواجه شوند.
پیادهرو بیکیفیت، درد مزمن شهر
هرچند مسئولان و مدیران شهری همدان، دائماً در سخنان خود ضمن اشاره به لزوم گسترش و ارتقای کیفیت خدمات شهری، پیادهرو مناسب را لازمه سلامت شهروندان، بهبود شرایط محیط زیست، کاهش بار ترافیکی، تسهیل تردد شهروندان، گسترش فضای جمعی و همگانی، افزایش تعاملات اجتماعی و... میدانند و در عین حال مکرر نیز تصریح میکنند که برای تحقق این امر هم، هرساله از محل بودجه و اعتبارات عمرانی میلیاردها تومان برای طراحی،ساخت، توسعه، بهسازی و تعمیرات آنها هزینه میکنند. با این حال؛ هنوز روایت وضعوحال بسیاری از پیادهروهای شهر همدان بهمثابه ساختاری خسته و درمانده، نیازمند توجه و حمایتی است که دستکاریهای زیادی را با خود همراه دارد.
این بدان معناست که جدا از موضوع تعرض و تصاحب معابر و پیادهروها توسط مغازهدارن و دستفروشان و... ماهیت پیادهروها نیز بهلحاظ طراحی و ساخت بهگونهای است که عموماً یا فاقد عرض مفید واقعی هستند یا تا رسیدن به استاندارهای طراحی و کیفیت مصالح و شیوه ساخت و اجرای فاصله داشته و بیشتر از متن مفید با حرفوحدیث و حاشیههای همراهاند.
البته مدعای این موضوع را میتوان در وضع حال فعلی آنها دید. پیادهروهایی که سالهاست بهمثابه یک سنگلاخ تمام عیار در گوشهوکنار شهر برای خود، مقیم شدهاند یا در صورت تازهسازبودن، نه از زیبایی، طراحی منطقی و قابل قبول در آنها خبری هست، و نه دواموقوام کیفی. با اینکه عموماً نیز در زمان کوتاهی پس از ساخت، بهدلیل بروز مشکلات گوناگون از قبیل نشت، ریزش، ایجاد فرورفتگی و موج نیازمند تعمیر و مرمت اساسی میشوند.
البته دراینبین فرق چندانی هم بین خیابانهای بالای شهر،که با سنگهای گرانقیمت برای جماعت پُربرخوردار و از ما بهتران ساخته و پرداخته شده یا در حاشیههای شهر با سیمان و بتن و با ارزانترین مصالح، سرهمبندی میشوند هم وجود ندارد. زیرا در هر دو صورت این روند کاری، همیشه میتوان شاهد نواقص و مشکلات متعدد بود.
البته به اعتقاد برخی صاحبنظران برخی از عوامل بروز این امر متأثر از نوع مدیریت و عملکرد مجریان و مسئولان است. در حالیکه برخی دیگر نیز منشأ بیرونی دارند که درهرحال باید به هر دو سو، نگاه نقادانه و منطقی داشت.
به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران مسایل شهری، متأسفانه در سالهای اخیر بهدلیل کمبود بودجه عمرانی ساخت و نگهداری زیر ساختهای شهری، با مانع و چالشهای فراوانی روبهرو شده است. اگرچه افزایش قیمت مصالح و ملزومات مورد نیاز و متعاقباً استفاده از مصالح غیراستاندارد یا عدم رعایت ضوابط فنی و نیز فقدان اطلاع کافی مجریان، درباره انجام محاسبات و شیوههای اجرا یا فقدان وجدان کاری هم باعث شده تا وضعیت پیادهروهای شهر حالتی ناخوشایند بهخودگرفته و تا رسیدن به آن نقطه مطلوب و دلخواه بسیار فاصله داشته باشد.
تحلیل پیادهروها از منظر شهروندی
پیشتر نیز در سلسله گزارشات شهری عنوان کردهایم که هیچکس جز شهروندان نمیتواند تحلیلی جامع، نزدیک به واقعیت و ملموس بهمعنای واقعی از عملکردهای مدیریت شهری و کیفیت و کمیّت محصولات ارائهشده بدهد. زیرا برعکس، آن گروه از مسئولان و مدیران که عموماً در گفتوگوهای رسانهای و از فاصله دور عملکردهای خود را جامع و کامل و سرشار از زیبایی و اساساً فاقد هرگونه عیبونقص تعریف و تبلیغ میکنند، اما در نهایت این مردم هستند که بهعنوان سرپنجههای تعاملات شهری و استفادهکنندگان دایمی این محصولات باید آنها را قضاوت کرده و نقد و تحلیل کنند.
بنابراین و براساس روال گذشته خبرنگاران سپهرغرب ضمن حضور در نقاط مختلف شهر و گفتوگو با تعدادی از شهروندان جویای نقطه نظرات کلی آنان در خصوص وضعیت پیادهروهای شهر شدند که در ادامه خواهید خواند.
به آن امید که با حُسنتوجه و نظر مسئولان نقدپذیر، ضمن مرتفعشدن این اشکالات، از این پس قدمهای بلندتری برای ارتقای هرچه بیشتر و بهتر کمّی و کیفی خدمات شهری و بهخصوص وضعیت پیادهروها برداشته شود.
این گفتوگوها در طول یکهفته با قریب به شصتنفر از همشهریان خانم و آقا در نقاط مختلف شهر همدان و با محوریت رعایت حقوق شهروندان، کیفیت طراحی و ساخت و نگهداری، جایگاه زیباشناسی و... در معابر و پیادهروها انجام شده است.
- در این خصوص تعداد 52 نفز از پرسششوندگان ضمن اعتراض و گلایه از تصاحب معابر توسط مغازهداران، دستفروشان و.. تضییع حقوق شهروندی را یکی از عادیترین صحنههای شهر بهخصوص در مرکز آن بیان کردند.
-از منظر 41 نفر از این شهروندان برخوردها وممانعتها صرفاً منحصربه مرکز شهر بوده و به دیگر معابر اهمیت چندانی داده نمیشود.
-از منظر همین تعداد پرسششوندگان نوع برخوردها و عملکرد مجریان، برای جلوگیری از تصرف معابر آنگونه که باید و شاید کارآمد و مؤثر نبوده و نیازمند بازنگری است. همچنین از منظر ایشان، هنوز قوانین شفاف و مشخصی از شیوه برخورد و مجازات متصرفان معابر و پیادهروها اعلام یا تعریف نشده است.
- 41 نفر از مجموع پرسششوندگان عمیقاً براین باورند که استفاده از مصالح کمکیفیت، بیتوجهی به زیرساخت مناسب، اصرار به سرعت در اتمام کار، عدم توجه به عرض مفید، بیتوجهی به ویژگیهای شیب، پهنا و موانع هر مسیر، استفاده از کارگران ناشی، تأخیر در انجام تعمیرات، طولانیشدن زمان ساخت و استفاده از مصالح نامناسب با توجه به شرایط اقلیمی و آبوهوای همدان، مهمترین مشکلات مربوط به ساختار پیادهرو در شهر همدان است.
-از منظر همین تعداد از پرسششوندگان متأسفانه بهرغم هزینهکردهای بسیار بالا از محل بودجهها و بیتالمال،ا بسیاری از معابر پس از ساختهشدن یا تعمیرات دورهای، باز هم در کوتاهمدت دچار مشکلات فنی میشوند. هرچند هیچکس هم تاکنون پاسخگوی این هدررفت سرمایه و بیتالمال نبوده و نیست.
از منظر37 نفر وضعیت درصد بسیار بالایی از پیادهروهای شهر ما، بهگونهای است که یا نیازمند بازسازی اساسی هستند یا موارد تعمیر در آنها بالاتر از حد معمول است و این یعنی در شهر ما هنوز موضوع اصولیسازی و نظارت بر حُسن اجرا یا تأکید بر تعهدات مجری طرح، امری است مغفول.
از منظر 37نفر از پاسخدهندگان به سؤالات در روند ساخت اکثریت معابر و پیادهروهای شهر، هیچ نگاه هنری وجود ندارد.در حالیکه با همین هزینهکردها و البته اضافهکردن مقداری خلاقیت و نگاه هنری، میتوان محصولاتی بهمراتب بهتر و هنریتر را ارائه داد.
از منظر 36 نفر تفاوت و تبعیض غیرقابلانکاری در خصوص نوع مصالح و شیوههای کار، در خصوص ساختوتعمیر پیادهروها در نقاط مختلف شهر به چشم میخورد.
-از دیدگاه 36 نفر از پرسششوندگان زمان انجام پروژههای پیادهروسازی در شهر ما بسیار طولانی است. در عین حال انجام تعمییرات و رفع نواقص نیز مدتهای مدیدی بهتعویق میافتد.
از دیدگاه36 نفر از پرسششوندگان پس از موضوع مغازهدارن و دستفروشان، موضوعات دیگری مانند ساختمانسازی و نصب داربست و فنس و مصالح ساختمانی بیشترین سهم را در انسداد و تصرف پیادهروها و تضییع حقوق شهروندان دارند.
-از دیدگاه 33 نفر از همشهریان حرکت موتورسیکلتها و دوچرخهها، سقوط مصالح از ساختمانهای در حال ساخت، وجود فرورفتگیها و گودالهای ایجاد شده توسط ادارات آب، برق، تلفن و.. مهمترین عوامل تهدیدزا در حوزه تردد در پیادهروها محسوب میشود.
-از دیدگاه همین تعداد بیتوجهی به وضعیت افراد سالخورده و معلول یا کمتوان در خصوص رفع موانع و نواقص، نصب صندلی، روشنایی مناسب یا پلهای مناسب برای عبور ویلچر و راک، از مهمترین چالشها و مشکلات مربوط به پیادهروهای شهر ما محسوب میشود.
-قریب به 30نفر از همشهریان معتقدند که هیچگاه نمیتوان مغازهدارن و متعرضان به حریم پیادهروها را، وادار به تمکین از قانون و انصراف از تصرف پیادهروها نمود.
-قریب به 28 نفر از پرسششوندگان هنوز از مصداق و تعاریف حقوق شهروندی، عرض مفید، چگونگی برخورد با متصرفان معابر و... اطلاع کاملی ندارند. درعینحال عموماً فکر میکنند که موضوع جلوگیری از سدّمعبر فقط مربوط به خیابانهای منتهیبه مرکز شهر است.
-قریب به همین تعداد، عمیقاً براین اعتقادند که شهرداریها نسبتبه پیادهروسازی در محلات متوسط و ضعیف شهر رسماً بیتفاوت هستند و لاجرم قریببهاتفاق صاحبان ساختمانها با هزینه شخصی پیادهروها را ساماندهی میکنند.