سپهرغرب، گروه سلامت: ویروس کووید 19 یا کرونا را چگونه در ماه مبارک رمضان مهار و ریشه کن کنیم؟

از اواخر سال 2019 ویروس ناشناخته کووید19 یا همان کروناویروس در جهان شیوع یافت و کشورهای مختلفی، از جمله کشور ما را درگیر خود کرد و افراد بسیاری از اقشار و سنین مختلف را مبتلا و در بستر بیماری نشاند.

این بیماری با علائمی مانند تب، سرفه‌های خشک، تنگی نفس و گاهی مشکلات حاد تنفسی مانند تنفس تند، گلودرد، آبریزش بینی و مشکلات گوارشی نظیر اسهال که کمتر شایع است، اختلالات انعقادی خون و نارسایی کلیه گزارش شده و به‌دلیل ناشخناخته بودن حواشی و پیامدهای بسیاری پیرامون درمان، کنترل و بروز و ظهور مجدد آن در افراد بهبود یافته، مطرح شده است که برخی از این نظریه‌پردازی‌ها، از سوی مراجع رسمی همچنان ادامه دارد.

شیوع کرونا در کشور ما، در برخی موقعیت‌ها یا مراسم‌ها می‌توانست بیشتر یا کمتر باشد. ازاین‌رو مدیریت زمانی و مکانی این مناسبت‌های خاص، امری ویژه به‌نظر می‌رسید. از جمله عید نوروز که با دید و بازدیدهای دلپسندش شناخته می‌شود یا روز سیزده‌‌بدر که ماهیت خود را از طبیعت‌گردی وام‌دار است و همچنین بسیاری از مراسم‌های مذهبی، از جمله اعتکاف که تحت تأثیر این ویروس و پیامدهای شیوعش کأن‌لم‌یکن شد.

حتی زندگی روزمره ما، دیگر مثل قبل جریان نداشت. رفتن به نمازجماعت و جمعه، خرید در پاساژها و مراکز پرتجمع، رفتن به آرایشگاه، باشگاه و مهم‌تر از این‌ها تحصیل در مدرسه و دانشگاه هم، تحت تأثیر این شرایط قرار گرفت. تا جایی که بسیاری از مشاغل هم در این وانفسا، دچار رکود و تعطیلی شدند.

اما یکی از مناسبت‌های مهم و اثرگذار در زندگی ما ایرانیان و همه مسلمانان جهان، ایام ماه مبارک رمضان است که با توجه به تداوم روند شیوع این بیماری، عبادات جمعی این ماه عزیز هم، با مشکل مواجه شده و اغلب مراسم‌های مذهبی دعا و جشن میلاد کریم اهل بیت علیه‌السلام و... نیز به فضای مجازی راه یافتند.

مسلمانان جهان، مهم‌ترین عبادت این ماه پربرکت را روزه‌داری می‌دانند که هم در سلامت جسم و هم در تزکیه نفس، نقش بسزایی دارد. اما از آخرین روزهای متصل به ماه مبارک رمضان، شایعات و شبهاتی به گوش می‌رسید که روزه‌داری در تشدید یا شیوع ابتلا به کرونا نقش دارد و موجب و تضعیف سیستم ایمنی بدن می‌شود و مسائلی از این دست، مطرح شد.

ازاین‌رو تصمیم گرفتیم تا طی گفت‌وگو با یک پزشک و متخصص از ارتباط روزه‌داری با سلامت جسم و ارتباط این موضوع با کرونا جویا شویم و اساساً بدانیم؛ چه نوع تغذیه و سبک غذایی می‌تواند، در تأمین سلامت ما در این ماه مبارک، اثرگذار باشد؟

به سراغ دکتر علی گودرزی متخصص تغذیه و مدیر طب سنتی دانشگاه علوم‌پزشکی همدان رفتیم تا در مورد اثرات روزه‌داری در ایام کرونا سؤال کرده و پاسخ شبهات مطرح شده را از زبان یک متخصص بشنویم.

      با توجه به شیوع کرونا در سال ‌جاری، شرایط ویژه‌ای بر ماه مبارک امسال حاکم شده، با این وصف؛ لطفاً بفرمایید: آیا روزه‌داری در تضعیف سیستم ایمنی بدن و بالا بردن احتمال ابتلا و شیوع کروناویروس دخیل است؟

در این روزها که مصادف شده با ایام مبارک رمضان و روزه‌داری، لازم است برخی نکات مهم تغذیه‌ای جهت حفظ و ارتقای سلامت اعضای خانواده و پیشگیری از بیماری رعایت شود.

روزه‌داری ماه مبارک رمضان یکی از ارکان پنج‌گانه اسلام است که برای تکامل انسان فریضه واجب، برای تمام مسلمانان است. براساس گزارش اخیر سازمان جهانی بهداشت، هیچ مطالعه‌ای مبنی‌بر خطر روزه‌داری و افزایش ابتلا به بیماری کووید -19 دیده نشده است. پزشکان متفق‌القول هستند که نخوردن غذا به‌طور متناوب، در روزه‌داری اسلامی، نه‌تنها عارضه‌ای در افراد سالم ایجاد نمی‌کند، بلکه سبب تقویت ایمنی بدن، کاهش پاسخ‌های التهابی زیان‌بار و بهبود واکنش بدن در موارد استرس می‌شود. بنابراین همه افراد سالم کمتر از 65 سال، با رعایت موارد بهداشتی و تغذیه‌ای می‌توانند، روزه بگیرند.

     تغذیه در ماه مبارک رمضان چه تأثیری بر سیستم ایمنی بدن فرد دارد؟

رعایت اصول صحیح تغذیه تأثیر مهمی در تقویت سیستم ایمنی بدن، برای مقابله با عفونت‌ها، به‌خصوص بیماری کووید 19 دارد. با رعایت تعادل و تنوع در برنامه غذایی روزانه و با استفاده از گروه‌های غذایی و جایگزین آن‌ها، انرژی، پروتئین و ریزمغذی‌های مورد نیاز بدن، برای بهبود عملکرد سیستم دفاعی بدن تأمین می‌شود.

به همان اندازه که حذف وعده غذایی ناهار، در ماه مبارک رمضان شرایط استراحت و تقویت سیستم گوارشی را فراهم می‌آورد، حذف دیگر وعده‌های غذایی به‌ویژه سحری، می‌تواند در این روند تأثیر منفی برجای بگذارد. زیرا در ساعات روزه‌داری که در سال جاری مدت آن حدود 16 ساعت می‌باشد، گرسنگی می‌تواند، در صورت عدم رعایت اصول تغذیه صحیح، در وعده سحر و افطار یا حذف یکی از وعده‌ها به‌ویژه وعده سحری، موجب تضعیف سیستم ایمنی بدن شده و احتمال ابتلا به بیماری کووید- 19 را افزایش دهد.

      چه افرادی بر اساس توصیه‌های پزشکان نباید روزه بگیرند؟

حکم روزه از قبل در مورد فرد بیمار، محرز و مسلّم بوده است. اما در خصوص کسانی که احتمال می‌دهند، روزه گرفتن در شرایط کرونا تأثیری بر سلامت آن‌ها داشته باشد،چند محور وجود دارد: نخست بیمارانی که مبتلا به ویروس کرونا شده و بهبود یافته‌اند، توصیه می‌شود حداقل تا 6 هفته پس از بیماری، اقدام به روزه‌داری نکنند.

همچنین بیمارانی که پیوند اعضاء شده‌اند، نباید روزه بگیرند. اما دراین باره استثنا وجود دارد و آن، اینکه روزه گرفتن برای بیماران پیوند قرنیه، بلامانع است.

در بیمارانی که مبتلا به سایر بیماری‌ها هستند و قبلاً روزه‌داری برای آن‌ها منعی نداشته است، روزه‌داری در شرایط بحران ویروس کرونا، متفاوت از سال‌های دیگر نیست و در موارد خاص با نظر پزشک متخصص، می‌توانند اقدام به روزه‌داری کنند.

افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای نظیر فشار خون بالا، بیماری قلبی- عروقی، سرطان و دیابت، بیش ازدیگران در معرض ابتلا به وضعیت شدید بیماری کووید19 هستند. به‌منظور پیشگیری از ابتلا به این بیماری، افرادی که مطمئن نیستند، روزه برای آن‌ها ضرر دارد یا خیر؟ احتیاطاً از انجام این فریضه الهی پرهیز نموده و آن را پس از اطمینان از اتمام همه‌گیری بیماری کووید- 19 قضا کنند. مگر اینکه با نظر پزشک متخصص، اطمینان از بی‌ضرر بودن روزه برای آن‌ها حاصل شود.

      اساساً روزه‌داری بر سلامت و عملکرد سیستم ایمنی بدن تأثیرگذار است؟

مطالعات متعددی نقش مؤثر روزه‌داری را در سلامتی به‌خصوص بر روی سطح گلوکز خون، چربی‌های خون، فشار خون، کنترل وزن و بهبود بیماری‌های مختلف نشان داده‌اند.

در اغلب بیماری‌هایی که عادات غذایی غلط، چاقی و افزایش وزن در بروز آن‌ها دخالت دارند. روزه‌داری مفید است. روزه گرفتن برای افراد سالم، موجب کاهش پاسخ‌های التهابی و تنظیم سیستم ایمنی بدن شود.

روزه‌داری می‌تواند موجب کاهش پاسخ‌های التهابی و تنظیم سیستم ایمنی بدن شود. همچنین فعالیت سلول‌های دفاعی بدن و ترشح ایمونوگلوبولین‌های مخاطی که از عوامل ایمنی بدن هستند، در طی روزه‌داری بیشتر شده و در مجموع، روزه‌داری صحیح و رعایت رژیم غذایی مناسب در وعده‌های سحر و افطار در تقویت سیستم ایمنی بدن، تأثیر مثبت و غیرقابل انکاری دارد.

     کدام دسته از گروه‌های غذایی و ویتامینی در پیشگیری از ابتلا به بیماری کوید 19 در این ایام تأثیر بیشتری دارند؟

در ماه مبارک رمضان نیز مانند همیشه، پیروی از برنامه غذایی متنوع و متعادل یعنی تأمین انواع مختلفی از مواد غذایی به‌تناسب با یکدیگر و مقادیر کافی از مواد مورد نیاز، برای حفظ سلامت بدن و رعایت میانه‌روی با محدود نمودن غذاهایی که دارای چربی، کلسترول، قند، نمک زیاد و ترکیبات افزودنی هستند، توصیه می‌شود.

غذاها بر اساس محتوای پروتئین، ویتامین و مواد معدنی در 6 گروه اصلی غذایی قرار دارند. انتخاب انواع غذاها از گروه‌های مختلف و همچنین انتخاب مواد غذایی جایگزین در هر گروه غذایی، برای برطرف نمودن نیازهای تغذیه‌ای شامل آب، املاح، ویتامین‌ها، مواد معدنی، پروتئین و انرژی مورد نیاز بدن افراد روزه‌دار در سه وعده غذایی سحر، افطار و شام ضروری است.

با رعایت تغذیه صحیح و مصرف منابع غذایی حاوی ویتامین هاA،D،E،C و همچنین منابع غذایی حاوی آهن و روی و سلنیم که برای عملکرد طبیعی سیستم ایمنی بدن و پیشگیری از ابتلا به بیماری کووید 19 لازم هستند، نگرانی از نظر تضعیف سیستم ایمنی بدن در ایام روزه‌داری و خطر ابتلا به این بیماری کاهش می‌یابد.

با توجه به نقش ویتامین A در تقویت سیستم ایمنی بدن توصیه می‌شود، در وعده‌های سحر و افطار از منابع غذایی ویتامین A و منابع گیاهی شامل انواع سبزی‌ها و میوه‌های زرد و نارنجی مانند هویج، کدوحلوایی، موز و انواع مرکبات و منابع حیوانی مانند زرده تخم‌مرغ، شیر و لبنیات استفاده شود.

مصرف منابع غذایی ویتامین‌های گروه B مانند انواع سبزی‌های برگ‌سبز و میوه‌ها، شیر و لبنیات، انواع گوشت‌ها، زرده تخم‌مرغ، غلات سبوس‌دار، حبوبات مانند نخود، انواع لوبیا، عدس، باقلا، لپه و ماش، مغزها که شامل پسته، گردو، بادام و فندق، جهت ارتقای سیستم ایمنی بدن در این ایام توصیه می‌شود.

تقویت سیستم ایمنی در هر سه وعده غذایی سحر، افطار و شام در این ایام، نیز توصیه می‌شود. ازاین‌رو برای پیشگیری از پیشرفت سریع عفونت‌های ویروسی و تأمین ویتامین12B نباید فراموش شود و در این راستا، از منابع پروتئین‌های حیوانی از جمله گوشت قرمز، ماهی و ماکیان، تخم‌مرغ و لبنیات حتماً مصرف شود.

تقویت سیستم ایمنی بدن در ایام روزه‌داری با دریافت آهن کافی از منابع غذایی، برای تقویت سیستم ایمنی بدن در ایام روزه‌داری توصیه می‌شود. آهن در منابع گیاهی و منابع حیوانی یافت می‌شود، منابع حیوانی عبارتند از گوشت قرمز، مرغ و ماهی حاوی آهن هم است و منابع گیاهی شامل انواع سبزی‌ها، حبوبات، میوه‌های تازه و خشک شده و غلات کامل، آهن غیر هم، دارند.

      مصرف چه نوع مواد غذایی می‌تواند، در تضعیف سیستم ایمنی بدن اثرگذار بوده و احتمال بروز بیماری‌ها را افزایش دهند؟

به‌طور کلی زیاده‌روی در مصرف مواد قندی و شیرین از جمله حلوا، شله‌زرد خیلی شیرین و … در وعده افطار، علاوه‌بر اینکه منجر به اضافه دریافت انرژی و چاقی می‌شود، موجب تضعیف سیستم ایمنی بدن می‌شود. بنابراین مصرف بامیه و زولبیا که دارای مقادیر زیادی قند و چربی، اسیدهای اشباع و ترانس است و خوردنی‌های مشابه باید بسیار محدود شود.

مصرف آب زیاد در وعده افطار و همچنین بین صرف غذا سبب اختلال در هضم مواد غذایی می‌شود. بسیاری از افراد از ترس تشنگی در طول روز، بعد از صرف سحری، به مقدار فراوان آب می‌نوشند که عادت صحیحی نیست. در عوض برای برطرف نمودن تشنگی در طول روز توصیه می‌شود، در فاصله افطار تا سحر از صیفی‌ها و میوه‌های سرشار از آب مانند کاهو، خیار، هندوانه، خربزه، طالبی، مرکبات و.. استفاده شود.

خوردن غذاهای چرب‌وشور، انواع تنقلات شور، انواع کنسروها، شورها، انواع سوسیس، کالباس و سایر فست فودها سبب تضعیف سیستم ایمنی و ایجاد تشنگی می‌شود. توصیه می‌شود؛ به جای نمک از سبزی‌های خشک، معطر و محلی برای طعم‌دار کردن غذا استفاده شود.

اگرچه به‌منظور تأمین‌بخشی از انرژی مورد نیاز روزانه و تأمین برخی از اسیدهای چرب ضروری و ویتامین‌های محلول در چربی، باید در طی روزه‌داری از روغن‌ها و چربی‌های خوراکی در حد متعادل استفاده شود. اما مصرف مواد غذایی سنگین، دیرهضم، پرچرب و سرخ شده مانند الویه، سیب‌زمینی سرخ شده، پنیر پیتزا، انواع کوکو و کتلت‌های چرب به هنگام افطار، مناسب نیست. توصیه می‌شود از انواع روغن مایع مانند کلزا، ذرت، سویا، کنجد یا روغن آفتابگردان و به مقدار کم در تهیه غذا استفاده شود و به جای غذاهای چرب و سرخ کرده، از غذاهای آب‌پز و بخارپز بیشتر استفاده شود.

همچنین مدیریت مصرف چای، از جمله نکاتی است که در این ایام باید مورد توجه قرار گیرد. براین اساس از نوشیدن زیاد چای به‌خصوص چای پررنگ در وعده سحری اجتناب نمایند. زیرا چای ضمن اینکه باعث افزایش دفع ادرار و از دست رفتن نمک‌های معدنی که بدن در طول روز به آن احتیاج دارد می‌شود، اسید اگزالیک موجود در چای و همچنین مصرف نمک و مواد پروتئینی زیاد، نیز باعث کاهش جذب کلسیم غذا می‌شود.

شاید ذکر این نکته غیرتغذیه‌ای در این مجال، خالی از لطف نباشد که نمازخواندن در اوقات مختلف روز با حرکت هماهنگ تعدادی از مفاصل و ماهیچه‌ها، باعث ایجاد توازن و تعادل بدن، مصرف کالری، کمک به جریان خون و کمک به متابولیسم غذا می‌شود.

این ماه رمضان هم چندروز دیگر رخت برخواهد بست و تنها خاطرات آن برایمان برجا خواهد ماند. چه بسیار کسانی که آرزو داشتند، این ماه رمضان را در دفتر زندگی خود ثبت کنند و اکنون در میان ما نیستند و چه بسیار افرادی که هم‌اکنون در بستر بیماری، آرزوی بهبودی و تجربه اعمال عبادی فردی و اجتماعی آن ماه عزیز را در دل دارند. رمضان، فرصتی مغتنم است برای تزکیه روح و تصفیه جسم، برای اینکه یک پله سلامت روح، جسم و روان خود را ارتقا دهیم، از کنار این فرصت مغتنم، به راحتی نگذریم.