سپهرغرب، گروه شهر: هنر معماری اسلامی، هنری است که بر پایه دین گام بر می‌دارد. میراث معماری اسلامی ثروتی تمدنی به شمار می‌رود که با توجه به شرایط عصر و تحولات تمدنی، ویژگی‌های خاص خود را بر اساس نگاه و دید معنوی و دینی خود حفظ کرده است. از آنجایی که هنر معماری نشانگر هویت فرهنگی و تمدنی به همراه ویژگی‌های ابداعی و زیبایی به شمار می‌رود، باید اصالت معماری اسلامی را در دین اسلام جست. معماری اسلامی تا حدی مورد توجه بود که با ظهور اسلام و علاقه مسلمانان به ساخت مسجد و استقبال آنها، تلاش کردند تا از این هنر نه تنها در بنای مساجد بلکه در کاخ ها، کوخ ها، ساختمان‌های شهری، حمام و دیگر بناها از آن بهره برند. بنابراین معماری اسلامی طی زمان کمی توسعه و رشد چشمگیری یافت و اینک با گذشت قرن‌ها و ایجاد معماری مدرن غرب بازهم معماری اصیل اسلامی جایگاه زیبایی و ابداعی خود را حفظ کرده و نشانه‌های تمدن و فرهنگ اسلامی در آن به صورت قابل ملاحظه ای نمایان است. اگرچه نوآوری در معماری غربی بسیار زیاد است و شهرها از طرح‌های مدرن استقبال زیادی کردند اما معماری مدرن از زبان معماری اصیل جدا شده و بی هویت و بدون زبان تاریخی پیش رفت که این امر منجر شد تا انسان به معماری خاصی رجوع کند که نه تنها هویت داشته باشد بلکه با محیط تاریخی و اجتماعی بشر منسجم باشد و با داشتن زبانی شیوا گذرگاهی برای هویت بشری را ایجاد کند.

این امر زمینه ای فراهم کرد تا اصالت معماری اسلامی و آنچه که پس از نوآوری ایجاد شده بود، حرکتی جدی را آغاز کند و زمینه ای برای دیدار استادان، دانشجویان و محققان معماری اسلامی را فراهم کرد تا به فرهنگ و تمدن اسلام بیشتر توجه شود. بنابراین در این راستا آنچه که مهم به نظر می‌رسد، اطلاع رسانی تاریخی درباره هنر معماری اسلامی است که متأسفانه غربیها بیشتر به تاریخ معماری مدرن پرداخته اند تا مسلمانان به تاریخ معماری اسلامی. از سوی دیگر ترجمه و تألیف کتاب‌هایی در ارتباط با معماری اسلامی به زبان‌های مختلف نه تنها زمینه ای برای شکوفایی معماری اسلامی را فراهم می‌کند بلکه بستری برای معرفی معماری اسلامی در جهان ایجاد می‌کند.هر چند گروهی از مسلمانان به تاریخ معماری اسلامی و یا اساس زیبایی و فلسفه معماری و هنر اسلامی پرداخته اند، اما باید این گرایش بیش از پیش شود.

اما عملکردی که برخی از کشورها و شهرهای تاریخی دارند اهتمام آنها را به هنر معماری اسلامی نشان می‌دهد که تدریس درس معماری اسلامی در شهرهای تاریخی چون اصفهان و قاهره نمونه ای از آن‌ها است که با این اقدام اهمیت معماری اسلامی با فعال سازی عملیات ترمیم و بازسازی این اماکن نمود بیشتری یافته است. به گزارش مهر، هنر معماری اسلامی، هنری است که بر پایه دین گام بر می‌دارد و اولین جرقه‌های توسعه آن زمانی بود که مسلمانان هنگامی که کشوری را فتح می‌کردند نه تنها اندیشه اسلامی بلکه معماری اسلامی را در میان کشورهای فتح شده اشاعه می‌دادند، چرا که اساس این فتوحات توسعه اندیشه اسلامی و ظهور اندیشه زیبایی شناسی بوده است.

اولین حاکمان مسلمان اموی به معماری اسلامی اهمیت بسزایی می‌دادند و در ساخت مساجدی چون مسجدالاقصی، مسجد دمشق و مسجد قیروان از آن بهره می‌گرفتند و دیوارها، درها، ستون ها، پنجره ها، سقف و گلدسته‌های مساجد را با سنگ‌های قدیمی زیبا و با کاشی‌های تزئینی می‌آراستند. در دوران عباسی‌ها معماری اسلامی به دلیل نفوذ فرهنگ فارس‌ها و ترک‌ها تنوع بسیاری یافت، اما بر بافت معماری اسلامی تأثیر نگذاشت. آنها در دیوارهای ساختمان‌ها و بناهای اسلامی علاوه بر استفاده از تزئینات خاص و متنوع خود، از خطوط مختلف کوفی، ثلث و نسخ نیز برای تزئین بهره مند می‌شدند. بنابراین می‌توان گفت که معماری اسلامی معماری مستقلی است که همه عناصر زیبایی معماری را با در نظر گرفتن ویژگی‌های اسلامی در خود جای داده است به گونه ای که هویت و فرهنگ اسلامی را به تصویر می‌کشد.

 تصویرسازی معنوی در معماری اسلامی

هنگامی که خداوند انسان را به بهترین وجه خلق کرد، به او عقل و علم داد تا به واسطه آن راز هستی را کشف کند و این هدف تمدن به شمار می‌رود، یعنی تمدن در پی کشف مستمر اسرار هستی است و رابطه انسان با هستی رابطه ای معرفتی است که از ارتباط انسان با خدا که ارتباط دوستی و عبادی است، ناشی می‌شود. اندیشه اسلامی در همه هنرهای اسلامی اعم از معماری و تصویر سازی تحرک و جنبشی تازه به وجود آورد که علم زیبایی شناسی اسلامی در ذیل تفکر هنری اسلامی تکامل یافت. می‌توان گفت که هدف هنرمند خلق نیست، بلکه ابداع و نوآوری است که از این راه نمی خواهد خدا را به تصویر کشد و یا تشبیه کند که این کار برای مردم بدترین عذاب‌ها را در پی دارد، بلکه سعی دارد تا رویکردی از معنویت را به نمایش گذارد که این مساله در دوره‌های مختلف اسلامی از زمان خلفای راشدین توسعه و ترویج یافت و در قصرهای پادشاهان و دیوارها نمادی از حیوانات و پرندگان به تصویر در آمده بود و اینک باقی مانده آنها در موزه‌های مختلف دیده می‌شود.

هنگامی که هنر اسلامی پدید آمد تصویرسازی در عمارت‌های دینی نیز جلوه گری کرد و در اکثر بناهای اسلامی و دینی هنرمندان مسلمان با هدف قرب الهی به تصویرسازی در بخش‌های مختلف این اماکن اعم از قبه‌ها و گلدسته‌ها پرداختند. در این تصویرسازی هنرمند از هر تصویری که عبادت، وحدانیت، جلوه‌های دینی را نشان دهد، بهره می‌گرفت و مناظری از گیاهان، درختان و شکوفه‌های بهشتی را به تصویر در می‌آورد. حتی در خانه‌ها نیز طرحی از بهشت موعود که با درختان، شکوفه‌ها و فضای کلی بهشت تصویر سازی می‌شد. هنرمندان مسلمان سعی می‌کردند واقعیت‌های زندگی خود را با تصویری دقیق و با رعایت قوانین ریاضی بیاورند که بعد روحانی هنر و اینکه همه هستی سرچشمه خداوندی دارد را نشان دهند. هنرهای اسلامی ویژگی‌های تمدن دینی واضحی دارند که در شهرهای اسلامی مورد استفاده قرار می‌گرفت. این جلوه‌ها در مساجد جامع در مراکز شهر بسیار بود و حتی در معماری مدارس، بیمارستان‌ها و کتابخانه‌ها نیز وجود داشت. از دیگر ویژگی‌های معماری اسلامی این بود که ساختمان‌های شهر به سوی قبله ساخته می‌شد و به این مساله که خانه‌ها و ساختمان‌ها از گلدسته‌ها و قبه‌های مساجد مرتفع تر نباشد، اهمیت بسیاری می‌دادند که اهتمام معماری به اسلام و اعتقادات دینی را نشان می‌دهد.