اهدای عضو، انگیزهای برای تپیدن قلبهای خسته و تنهای دردمند
سپهرغرب، گروه سلامت: با اشاعه فرهنگ اهدای عضو، زندگی بخشیدن به قلبهای خسته و تنهای رنجور و دردمند را به تمرینی همگانی تبدیل کنیم.
چشم به راه و گوش به زنگ است، درد همه جانش را فرا گرفته، اما نور امید در چشمانش سوسو میزند تا خبری به او بدهند که رنج و دردش را پایان دهد.
به عضوی حیاتی نیاز دارد تا بتواند به نفس کشیدن و زندگی کردنش ادامه دهد، عضوی که در تن او از دست رفته، اما در تن دیگری که جان ندارد، زنده است و میتواند زندگیبخش باشد.
ساعتها، روزها و ماهها با درد و رنج سر میکند و علاوهبر آن نگرانی و دغدغه دریافت عضو اهدایی نیز بار خاطرش شده است، نمیدانم کدام مقطع از زندگیاش، شاید کودکی، نوجوانی، جوانی و حتی کهنسالی خود را در این انتظار سر میکند؛ درحالی که در گوشهای دیگر از این کره خاکی عضوی برای تداوم حیات و زندگی انتظار پیوند خوردن با جسم مأنوسش را میکشد.
آنطرف، عزیزی روی تخت بیمارستان دراز کشیده که جان در بدن ندارد، زیرا پزشکان او را مرگ مغزی نامیدهاند، اما اعضا و جوارحش هنوز در تن بیجان او زندهاند و حیات دارند.
قلب، ریه، کلیهها و دیگر اعضایش هریک میتوانند به افراد دیگری زندگی ببخشند و جان حیات تازه کنند و اینسو جسمی بیرمق و خسته در انتظار پیوند خوردن با یک عضو حیاتی است تا بتواند به زندگی و حیات خود ادامه دهد.
31 اردیبهشتماه روز اهدای عضو بهانهای شد تا به سراغ رئیس انجمن اهدای عضو در استان همدان و مسئول واحد فراهمآوری اعضای پیوندی در دانشگاه علوم پزشکی ابن سینا برویم و از زبان او شرایط اهدای عضو در استان را جویا شویم.
لطفاً خود را معرفی کرده و بفرمایید از چه زمانی وارد فعالیت در حوزه اهدای عضو شدید؟
مجید حمیدی هستم، مسئول واحد فراهمآوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی ابن سینا همدان و از سال 1389 در این حوزه فعالیت میکنم، البته انجمن اهدای عضو از سال 94 در سطح کشور شکل گرفته و دو هدف عمده را دنبال میکند؛ نخست آموزش علمی به افرادی که در تیمهای اجرایی پیوند عضو در بیمارستانها مشغول بهکار هستند و دومین هدف این انجمن فرهنگسازی در زمینه اهدای عضو است.
کمی از انجمن اهدای عضو ایرانیان و فعالیت این مجموعه در استان همدان بفرمایید؟
نخستین شعبه از انجمن اهدای عضو ایرانیان سال 95 در همدان شکل گرفت و ما در این موضوع در سطح کشور پیشرو بودیم و از آن سال اهداف مذکور را با قوت و پُرتوان دنبال میکنیم و همه هم و غم ما بر این است که بتوانیم فرهنگ اهدای عضو را در استانمان نهادینه کرده و اشاعه دهیم تا به نیازمندان اهدای عضو که درمانی جز دریافت عضو پیوندی ندارند، کمک کنیم و مانع از آن شویم که اعضایی که میتوانند سالیان سال در بدن فردی زنده ادامه حیات دهند، زیر خاک مدفون شوند.
انجمن اهدای عضو درواقع سازمانی مردمنهاد است که به کمک واحد فرآوری اهدای عضو در دانشگاه آمده و در راستای فرهنگسازی و آموزش در بین عامه مردم تلاش میکند.
اهدای عضو در کشور ما از چه زمانی اشاعه یافت، لطفاً از تاریخچه اهدای عضو در کشور بفرمایید.
آییننامه اجرایی اهدای عضو در سال 81 به دانشگاهها ابلاغ شد و تا پیش از آن قانون خاصی در این زمینه وجود نداشت؛ البته طی 14 الی 15 سال پیگیریهایی صورت میگرفت تا هم مجوز فقهی و شرعی و هم مصوبه مجلس شورای اسلامی را دریافت کند که نتیجه این پیگیریها در سال 81 با عنوان آییننامه اجرایی استفاده از اعضای افرادی که دچار مرگ قطعی یا مغزی شدهاند، به دانشگاهها ابلاغ شد.
برخی از افرادی که دچار مرگ شدهاند، تا مدتزمان محدودی میتوان از برخی نسوج آنها برای پیوند بهره برد؛ اما در این زمینه نیز هیچ آییننامه و قانونی وجود نداشت تا سال 81 که روند پیوند عضو رسماً در کشور آغاز شد و در سالهای بعد فعالیت انجمن اهدای عضو ایرانیان نیز در این راستا شکل گرفت.
از آن زمان تاکنون چه تعداد پیوند عضو در استان همدان انجام شده و آیا همه این افراد قبل از مرگ نسبت به اهدای عضو ابراز تمایل و اقدام کرده بودند؟
از ابتدای رسمی و قانونی شدن روند اهدای عضو در کشور حدود 150 خانواده در استان همدان به پیوند اعضای عزیزی که مرگ مغزی شده است، رضایت دادهاند.
آمار دقیقی از اینکه چه تعداد از افراد اهداکننده عضو در زمان حیات در این خصوص ابراز تمایل و یا اقدام به دریافت کارت اهدای عضو کرده بودند، وجود ندارد؛ اما درحقیقت ابراز تمایل افراد در زمان حیات میتواند تأثیر بسزایی در این رویه داشته باشد.
در مورد فردی که دچار مرگ مغزی شده، اگر قبلاً کارت اهدای عضو نگرفته باشد، تنها با رضایت وراث میتوان نسبت به پیوند اعضای او اقدام کرد؛ البته در کشور ما براساس فرهنگی که احترام به وصیت و خواست متوفی وجود دارد، با ابراز تمایل متوفی پیش از مرگ، این فرایند روند سهلتری به خود میگیرد و جلب رضایت خانواده فرد بهمراتب سادهتر خواهد بود.
آمارها نشان میدهد 80 تا 85 درصد افرادی که کارت اهدای عضو داشتهاند، وقتی دچار سانحه و مرگ مغزی شدهاند، خانواده راحتتر نسبت به اهدای عضو این فرد اقدام کردهاند.
آیا آماری از کوچکترین و مسنترین فرد اهداکننده عضو در دست داریم؟
کوچکترین فردی که اهدای عضو داشته کودک دوساله بوده و مسنترین اهداکننده حدود 62 سال سن داشته است؛ پیشتر این موضوع مطرح میشد که کودک دوساله و پایینتر نمیتواند پیوند عضو شود، اما حالا با پیشرفت علم و درنظر گرفتن جمیع شرایط، میتوان اعضای حیاتی کودک دوساله و حتی کوچکتر از آن را که 12 کیلوگرم وزن داشته باشد، به فرد نیازمند عضو پیوند زد، مشروط بر اینکه دریافتکنندهای در صف انتظار وجود داشته باشد.
عمدتاً چه عوامل محیطی یا فیزیکی بر روند اهدای عضو تأثیرگذار است؟
آنچه عمدتاً منجر به مرگ مغزی و ایجاد شرایط پیوند عضو میشود، تصادفات، حوادث غیر مترقبه و بیماریهای قلبی و عروقی است که ما همواره دعا میکنیم چنین اتفاقاتی برای هیچکس رخ ندهد و همه در صحت و سلامت جسم و جان زندگی کنند؛ اما این عوامل بر روند کاهش یا افزایش اهدای عضو تأثیرگذار است. بهطوری که شاهد هستیم در سال 97 و 98 با کاهش حجم تصادفات جادهای، موضوع اهدای عضو نیز تحت تأثیر قرار گرفته، نکته دارای اهمیت این بوده که فرهنگسازی اثری بهمراتب بالاتر از این عوامل محیطی و فیزیکی بر روند اهدای عضو داشته است.
آیا از هر نوع مرگ در لحظه یا مرگ مغزی میتوان برای پیوند عضو استفاده کرد؟
نیازمند اهدای عضو به کسی گفته میشود که یکی از اعضای حیاتی خود را از دست داده است؛ براساس این تعریف نمیتوان هر معلولیت یا نیاز به نسوج را نیازمند اهدای عضو برشمرد، زیرا اعضای حیاتی در بدن هر فرد هشت عضو است که شامل قلب، کبد، دو کلیه، دو طرف ریه، پانکراست و روده کوچک بوده و هر فرد زنده بدون وجود یکی از این اعضا حیات خود را از دست میدهد. البته در این مورد استثنائاتی هم وجود دارد که براساس آن فرد زنده با یک کلیه یا بخشی از کبد هم میتواند به زندگی ادامه دهد، اما در مورد سایر اعضا این موضوع از اساس منتفی است.
با توجه به آنچه در مورد اعضای حیاتی گفته شد، در مرگ مغزی امکان اهدای عضو وجود دارد؛ اما در مرگ قطعی فقط نسوج مثل قرنیه از امکان پیوند برخوردار هستند. زیرا جریان خون در اعضای حیاتی بسیار بالاست و اگر این جریان متوقف شود، قابل پیوند نخواهند بود؛ حتی اگر فرد متوفی بهسرعت به مراکز درمانی انتقال داده شود، بازهم اعضای حیاتی قابل پیوند نخواهند بود، اما نسوج چون خونرسانی ضعیفتری دارند، میتوانند از فردی که دچار مرگ قطعی شده نیز پیوند داده شوند.
تفاوتی که بین پیوند اعضا و نسوج وجود دارد این است که پیوند عضو حیاتی مثل قلب سبب نجات جان فرد نیازمند و تداوم حیات او خواهد شد، درحالی که پیوند نسوج مثل قرنیه به رفع معلولیت کمک میکند و فرد نیازمند بدون این پیوند نیز میتواند به حیات خود ادامه دهد.
چه تعداد نیازمند دریافت عضو در استان همدان وجود دارد؟
در دنیا 80 تا 85 نسج را از جسم فرد متوفی جهت پیوند برداشت میکنند و در کشور ما 53 بافت و نسوج از بدن فرد آماده اهدا قابل برداشت است.
تعداد افرادی که نیازمند اهدای عضو حیاتی هستند در سایت وزارت بهداشت ثبت میشود که تاکنون 25 هزار نیازمند در فهرست انتظار دریافت عضو در سطح کشور قرار گرفتهاند و این آمار در استان همدان بین 60 تا 70 نفر نیازمند پیوند کلیه به ثبت رسیده؛ این درحالی است که در کشور ما طی هر 10 دقیقه یک نفر فوت میکند و در مقابل طی هر دو ساعت یک نفر از افراد نیازمند پیوند جان خود را از دست میدهد.
در سوی دیگر طی هر 12 ساعت یک نفر عضو دریافت میکند، اما در هرروز یک نفر نیازمند پیوند عضو میشود و هر 30 دقیقه یک نفر بر اثر تصادف فوت میکند که همه این آمارها و عوامل نشان از آن دارد که باید هرچه بیشتر در نشر و اشاعه فرهنگ اهدای عضو بکوشیم؛ زیرا اگر بهدرستی بتوان این فرهنگ را در بین مردم نهادینه کرد، دیگر هیچ فرد نیازمند عضو بهدلیل این نیاز جان خود را از دست نخواهد داد.
لطفاً از اقداماتی که انجمن اهدای عضو در راستای اشاعه فرهنگ اهدای عضو در استان همدان داشته است، بفرمایید؟
انجمن اهدای عضو با اقدامات سیستم بهداشت و درمان همسو و همراستا بوده، بر این اساس معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی ابن سینا با همراهی انجمن اهدای عضو اقدامات مطلوبی را در سطح استان همدان شکل داده است.
اگرچه فرهنگسازی زمانبر بوده و ثمرات آن بهمرور محرز میشود، اما اقدامات این مجموعه طی 10 سال اخیر تأثیرات بسزایی برجای گذاشته و روند رو به رشدی در اهدای عضو ایجاد کرده است؛ بهطوری که از سال 89 تاکنون تعداد افراد اهداکننده عضو نسبت به سالهای 81 تا 89 که تنها 9 یا 10 نفر پیوند عضو شدهاند، سال به سال بیشتر شده است.
ازجمله اقدامات مجموعه اهدای عضو در این سالها برگزاری دو دوره آموزشی کشوری در استان است که یکی در سال 95 و دیگری در سال 98 بوده؛ در دوره نخست حدود 70 نفر و در دوره دوم 110 نفر از افراد مرتبط با بیمار، کارکنان در بخشهای پرستاری و بهیاری دوره را گذراندهاند و سرفصلهای آموزشی این دورهها شامل نحوه شناسایی افراد مستعد اهدای عضو، نحوه نگهداری، شکل برخورد اصولی و علمی با خانواده در حین رضایت گرفتن برای اهدا و شرایط انتقال فرد اهداکننده بوده است.
علاوهبر آنچه گفته شد، طی سالهای اخیر برای کلیه کادر پرستاری و بهیاری در تمام بیمارستانهای استان دورههای آموزشی برگزار شده و حتی در بیمارستانهای بزرگی نظیر شهیدبهشتی برای کادر اداری نیز این دورهها برگزار شده است تا کرامت و شأن خانوادهها در مدتزمان فرآیند اهدا حفظ شود.
برپایی جشن نفس که در برخی نقاط کشور برای آشنایی خانوادههای اهداکننده و دریافتکننده عضو برگزار میشود، چقدر در جلب مشارکت مردم و اشاعه این فرهنگ اثرگذار است؟
ما جزء معدود استانهایی بودیم که طی دو سال متوالی «جشن نفس» را برگزار کردیم و با حضور فرمانداران، بخشداران، رؤسای کل ادارات و خانوادههای اهداکننده و دریافتکننده عضو پیوندی، مراسمی را برای تکریم خانوادههای اهداکننده عضو ترتیب داده و سؤالات احتمالی را درخصوص دریافتکننده عضو اهدایی طی برقراری ارتباط و آشنایی با طرفین پاسخ دادیم.
یکی دیگر از آثار و ثمراتی که این مراسم داشت، آن بود که مسئولین استانی در جریان روند فعالیتهای این انجمن قرار گرفته و نیازمندیهای مجموعه را درک کردند؛ علاوهبر آن نیازمندان اهدای عضو دریافتند که مجموعهها و افرادی هستند که برای رفع هم و غم آنها درتلاشاند که این خود تزریق امیدواری به آنها است.
در راستای افزایش مشارکت و همراهی مردم و مدیران دیگر دستگاههای اجرایی در ترویج فرهنگ اهدای عضو چه اقداماتی صورت گرفته است؟
یکی دیگر از اقداماتی که این مجموعه برای ایجاد تسهیل در فرآیند فرهنگسازی و اشاعه عمل خداپسندانه مذکور انجام داده، هماهنگی و رایزنیهایی با مدیران دستگاههای اجرایی ازجمله استانداری، شهرداری، شورای اسلامی شهر، اوقاف و امور خیریه و غیره بوده که ثمره یکی از این دیدارها و گفتوگوها را میتوان در همایش مشترکی که با اداره کل آموزشوپرورش داشتیم، مشاهده کرد. در این همایش که به یاد مرحوم «آتوسا محبی»، دبیر ارجمند زیستشناسی برگزار شده بود، 700 نفر از فرهنگیان شاغل در این اداره کل حضور داشتند که 500 نفر از آنها در این همایش اقدام به دریافت کارت اهدای عضو کردند.
یکی از فعالیتهایی که ما در این سالها دنبال کرده و میکنیم، آن است که به کلیه ارگانها و دستگاههای اجرایی در ارائه آموزش و فرهنگسازی در زمینه اشاعه فرهنگ اهدای عضو اعلام آمادگی کردهایم و به دنبال آن میتوانیم بهصورت آنلاین ثبتنام و ارائه کارت اهدای عضو را انجام دهیم و خوشبختانه در این روند بانک ملی، یگان ویژه نیروی انتظامی، روابط عمومی استانداری و غیره همکاری مطلوبی داشته و از این فرصت بهره بردهاند.
در راستای اشاعه این فرهنگ خداپسندانه حضور در مساجد و محل تجمعات مردمی را بر خود فرض دانسته و در برخی مراسمها و مناسبتها با برپایی غرفه صدور کارت اهدای عضو و انتشار بروشورهای آموزشی، تلاش کردهایم تا مردم را با فرهنگ اهدای عضو آشناتر و مأنوستر کنیم.
خوشبختانه تاکنون بسیاری از هماستانیهای ما نسبت به دریافت کارت اهدای عضو و اعلام رضایت در این مورد اقدام کردهاند که تعداد آنها تا امروز به 30 هزار مورد رسیده است.
با توجه به ارائه کارت اهدای عضو به 30 هزار نفر از هماستانیها، آیا راههایی برای تسهیل روند دریافت کارت اهدای عضو اندیشیده شده است؟
بله، خوشبختانه برای ایجاد سهولت در این روند از سال 96 به بعد تمامی شهرستانها و مراکز استان همدان در شبکه بهداشت و درمان به پرینتر کارت اهدای عضو مجهز شدند که بهاینترتیب افراد در هریک از شهرستانها و شهرهای استان پس از ثبتنام، میتوانند بهصورت آنلاین کارت اهدای عضو دریافت کنند؛ همچنین در دفتر انجمن اهدای عضو در خیابان مهدیه کوچه شهید زندی و در بیمارستان بعثت امکان دریافت حضوری کارت فراهم شده و حتی راحتتر از همه راهها میتوان با مراجعه به سایت Hamedan.ehda.center و ثبتنام در این سامانه، نسبت به دریافت کارت اهدای عضو اقدام کرد.
نقش رسانه در اشاعه این فرهنگ خداپسندانه چیست؟
نقش رسانه و اصحاب قلم در این روند بسیار مؤثر است، درحقیقت هر قدم و قلمی که در این مسیر به حرکت درآید، نزد پروردگار مأجور خواهد بود که با توجه به اثرگذاری رسانه در فرهنگ عمومی، قطعاً این اجر و ثواب برای اهالی قلم و تصویر مضاعف بوده، امید است با اقدامات مؤثر رسانهای بتوانیم گامی مهم و اثرگذار در این روند برداریم. خداوند در قرآن کریم متذکر شده: «نجات یک انسان بهمثابه نجات همه بشریت است».