سپهرغرب، گروه شهر: بررسی‌ها نشان می‌دهد برنامه ریزی و طراحی «شهر اکولوژیک» و «شهر پایدار» جزء مسئولیت برنامه ریزان شهری در قرن بیست و یکم خواهد بود.

 شهر اکولوژیک

مفهوم شهر اکولوژیک، رعایت ملاحظات زیست محیطی در توسعه و ادامه حیات شهر است، به نحوی که محدودیتهای اجتماعی در برابر انسان متناسب آنچه طبیعت ایجاد نموده باشد.

در شهر اکولوژیک، بدون تخریب طبیعت زندگی معنی دارد؛ لذا شهر برای لذا شهرنشینان مورد بهره برداری قرار می‌گیرد. در این شهر منطقه جغرافیایی تنها بر اساس مرزهای طبیعی تعیین می‌شود و هر منطقه در مجموع خودکفاست و نوعی جامعه ارگانیک برقرار است. در شهر اکولوژیک کل کارکرد شهری در فواصل سازگار و بهینه پیاده قرار می‌گیرد بنابراین وسایل نقلیه موتوری محدود می‌شود.

بدیهی است کاربریهای مختلف، مبتنی بر تلفیق عملکردهای مسکونی و اشتغال است؛ تا میزان رفت و آمد در شهر کاهش یابد. ایده «شهر فشرده»، «دهکده‌های شهری»، و«طراحی شهری زیر زمینی» جزء مبانی نظری شهر اکولوژیک است تا مردم پیاده به سر کار یا محل خدمات حمل و نقل عمومی بروند.

در واقع شهر اکولوژیک مبتنی بر طراحی اکولوژیک یعنی ادغام فرآیندهای زنده و کاهش آثار تخریب زیست محیطی قرار دارد و این الگو به سلامت، زیبایی، آسایش، امنیت، عوارض فرهنگی و سنتها در توسعه فشرده و متنوع احترام خاصی قائل است.

سه عنصر مهم اکولوژیکی، مردم، اقتصاد و محیط باید زبان طراحی جدید شهری در قرن بیست و یکم باشد، طراحی اکولوژیکی با مفهوم پایداری باید همخوان باشد و بر این اساس نوع طراحی باید از اصول زیر تشکیل شده باشد:

1-محلی بودن راه حلها.

2-توجه به جنبه‌های اکولوژیکی در طراحی.

3-طراحی یا طبیعت و حداقل دخالت در طبیعت.

4-طراحی با مردم.

5-مرئی کردن طبیعت.

6-الهام از هندسه طبیعت.

7-حداقل به عنوان یک نظام بسته.

8-تعادل بهینه بین جمعیت و منابع.

9-کاهش حداقل توسعه افقی.

10-حفظ سنتهای فرهنگی.

بدین ترتیب طراحی شهری قرن 21 اجتماع گرا، مقیاس کوچک، محلی، تکنولوژی مناسب، انسان گرا، توجه به استفاده کنندگان، توجه به زمینه و فرهنگ، هزینه کم، طراحی از پایین به بالا، جامع و فراگیر و آزادی خواهانه خواهد بود و از منابع موجود منطقه خود بهره برداری می‌نماید.

 شهر پایدار

مبانی نظری برنامه‌ریزی «شهر پایدار» مبتنی بر حفاظت از اراضی، الگوی توسعه پایدار شهری، زیر بنای مفید، تجدید نظر در شکل شهرها، کنترل رشد، صرفه جویی در انرژی ساختمانی، تراکم متعادل، تغییر در کاربریها، حفظ فرهنگ و سنت و ارزشها، روی آوری به مصالح و هنرهای بومی، طراحی بر مبنای عابر پیاده، استفاده از دوچرخه، استفاده کاراتر از زمین، استفاده بیشتر از اراضی درون شهر و بافتهای خالی، استفاده جدید از بناهای قدیمی، احیاء اراضی تخریب شده، دوری از مکانهای دارای آسیب از قبیل مسیلها و فرسایش و لغزش و گسل،....، پایداری مسکن، توجه به شبکه ای پیوسته از فضاهای سبز محله ای و ناحیه ای در شهر، ایجاد باغچه‌های شهری است. این نظریه تلفیقی از مکتب طبیعت گرائی و توسعه پایدار و فرهنگ گرایی با استحکام مبتنی بر تکنولوژی و سازه‌های قوی را پیشنهاد می‌کند.

اقتصاد شهر پایدار باید متکی بر اشتغال زایی، صنعت و تجارت پایدار بدون تأثیر نامطلوب در طبیعت باشد. لذا حداقل آلودگی، مصرف کم انرژی از اصول شهر پایدار است.

شهر پایدار از نظر مدیریتی مبتنی بر چگونگی اتخاذ سیاستهای سرمایه گذاری و تصمیم گیریها برای آینده ی شهر خواهد بود. در شهر پایدار از مدیریت گسترش بزرگراهها به عنوان فاکتوری در توسعه بی رویه شهر جلوگیری می‌شود، چون هر چه شهر بزرگتر باشد از اطراف خود بیشتر طلب می‌کند و خطر تخریب محیط زیست افزایش می‌یابد (Douglas, 1983, p. 75). بنابراین برنامه ریزان و مدیران شهری، نظام شهری را به عنوان یک کل در نظر گرفته تا کالبد شهر بر محیط طبیعی و بیوسفر منطبق باشد. بزرگتر شدن شهر، مهاجرت، مسئله کمی و کیفی آب، بهره برداری از سفره آب‌های زیرزمینی، آلودگی هوا، سلامتی شهروندان، طولانی شدن سفرهای درون شهری، پر هزینه بودن زیرساختها و تخریب اراضی را به همراه خواهد داشت. بدیهی است سه عامل مشکل آفرین را آب، مواد زاید و آلودگی هوا می‌توان ذکر نمود؛ اندازه بهینه شهر پایدار مبتنی بر تعادل محیط، بیوسفر با جمعیت و اقتصاد و اشتغال است. نظریه توسعه پایدار و توسعه پایدار شهری مستلزم تغییر زیرساختهای سیاسی، اجتماعی، کالبدی و اقتصادی است. باید مدیریت توسعه منطقه‌ای و شهری بر مبنای چارچوب اصول توسعه پایدار فراهم گردد و برنامه ریزان شهری از آثر مخرب مدرنیسم و فرامدارنیسم بر شهرها و شکست آنها در مبانی نظری خود تجدیدنظر نموده و منشور پایداری را در شهرها و برنامه ریزیها مد نظر قرار دهند.

برنامه ریزان و مدیران شهری قرن بیست و یکم باید طرحهای جامع مبتنی بر حوزه‌های آماری را کنار گذاشته و شکست آنها را اعلام نمایند. لذا در پی ارائه طرحهای شهری به مدت حداقل یکصد سال و در ارتباط با محیط بومی و طبیعی قدم بردارند. آنها باید به یک پتانسیل سنجی برای شهرها در زمینه حفظ جمعیت متناسب با منابع و اقتصاد و فرهنگ دست یازند. مسئله بخشودگی مالیاتی برای فعالیتهای هماهنگ با محیط، حمایت مالی از فعالیتها، وضع قوانین و مقررات دقیق تر و برنامه‌های آموزشی در حرکت آینده ضروری است.