در ماه‌های اخیر بازار گوشت مرغ در کشور وارد مرحله‌ای از ناپایداری ساختاری شده است؛ ناپایداری‌ای که نه صرفاً ناشی از نوسان قیمت در سطح خُرده‌فروشی، بلکه حاصل برهم‌خوردن تعادل در کل زنجیره تولید تا توزیع است. افزایش هزینه نهاده‌های دامی، اختلال در سازوکار تأمین و تحویل نهاده‌ها، نوسانات نرخ ارز و استمرار سیاست‌های قیمت‌گذاری دستوری، مجموعه‌ای از فشارهای هم‌زمان را بر تولیدکنندگان تحمیل کرده که پیامد طبیعی آن، افزایش قیمت تمام‌شده و بروز تنش‌های دوره‌ای در بازار مصرف بوده است. در چنین شرایطی، مرغ که همواره به‌عنوان ارزان‌ترین و در دسترس‌ترین منبع پروتئین برای خانوارهای ایرانی شناخته می‌شد، به یکی از حساس‌ترین کالاهای معیشتی تبدیل شده است.
استان همدان نیز به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم تولید گوشت مرغ در کشور، از این وضعیت مستثنا نیست؛ هرچند این استان از منظر ظرفیت تولید، در شرایطی فراتر از نیاز مصرف داخلی قرار دارد و بخش قابل توجهی از تولید آن مازاد بر مصرف استان است، اما اختلالات ملی در حوزه نهاده، توزیع و سیاست‌گذاری، موجب شده بازار مرغ همدان نیز با نوسان قیمت، ورود مرغ از سایر استان‌ها و نارضایتی هم‌زمان تولیدکننده و مصرف‌کننده، مواجه شود. کاهش نسبی جوجه‌ریزی، تأخیرهای طولانی در تحویل نهاده از سامانه بازارگاه و وابستگی تولید به نهاده‌های وارداتی، ازجمله عواملی است که چشم‌انداز کوتاه‌مدت بازار را با ابهام همراه کرده است.
در این میان، تضاد میان توان واقعی تولید و محدودیت‌های سیاستی و اجرایی، به مسئله‌ای کلیدی در تحلیل وضعیت بازار مرغ تبدیل شده است؛ از یک‌سو تولیدکنندگان بر این باور هستند که با اصلاح سازوکار تأمین نهاده و واگذاری قیمت‌گذاری به منطق عرضه و تقاضا، امکان حفظ ثبات بازار وجود دارد و از سوی دیگر تداوم مداخلات دستوری و تأخیرهای ساختاری، خطر تشدید بی‌اعتمادی، کاهش انگیزه تولید و بروز تنش‌های مقطعی در بازار را افزایش می‌دهد.
خبرها حاکی از آن است که در استان همدان زنجیره تولید گوشت مرغ ازنظر ظرفیت و حجم تولید، در وضعیت قابل‌ توجهی قرار دارد؛ براساس آمار رسمی که شهریورماه امسال منتشر شده، از مجموع 540 واحد صنعتی مرغ گوشتی استان، 480 واحد فعال هستند که توان تولید 12 میلیون قطعه مرغ را دارند. تنها طی 6 ماه گذشته در 473 واحد مرغ گوشتی بیش از 21 میلیون قطعه مرغ تولید و به‌طور میانگین ماهانه حدود سه میلیون و 720 هزار قطعه وارد بازار مصرف شده است. این میزان تولید علاوه‌بر تأمین کامل نیاز داخلی استان، امکان ایفای تعهدات بین‌ استانی را نیز فراهم کرده و همدان روزانه 10 تا 12 تُن گوشت مرغ به استان‌هایی مانند تهران، البرز و لرستان ارسال می‌کند. با وجود این ظرفیت در استان، اما بازار مرغ در همدان نیز دچار مشکلات متعددی است که نوسان مداوم قیمت، ازجمله آن‌ها بوده؛ از همین رو گفت‌وگویی با جعفر حیدری، رئیس هیئت‌مدیره اتحادیه مرغداران گوشتی همدان انجام دادیم که به برخی مسائل این حوزه پرداخته است:
رئیس هیئت‌مدیره اتحادیه مرغداران گوشتی همدان درگفت‌وگوی اختصاصی با سپهرغرب ضمن بیان اینکه همدان مانند بسیاری از استان‌های کشور در یکی دو ماه گذشته با کمبود نهاده مواجه بوده است، اظهار کرد: این کمبود عملاً همه را دچار مشکل کرده و مرغداران به‌شدت درگیر آن بوده‌اند؛ در مقاطعی سامانه بازارگاه اصلاً برای خرید باز نمی‌شد و حتی زمانی هم که باز می‌شد، ارسال نهاده‌ها با تأخیرهای جدی همراه بود.
جعفر حیدری افزود: درحال حاضر مرغدارانی داریم که مرغ‌هایشان به وزن بازار رسیده و حتی به فروش رفته، اما نهاده‌های مربوط به همان دوره هنوز به دستشان نرسیده است؛ در چنین شرایطی مرغدار ناچار است نهاده مورد نیاز خود را از بازار آزاد تهیه کند.
رئیس هیئت‌مدیره اتحادیه مرغداران گوشتی همدان با اشاره به اختلاف شدید قیمت نهاده‌ها، تصریح کرد: ذرتی که باید با قیمت حدود 11 هزار و 300 تومان خریداری می‌شد، امروز در بازار آزاد با قیمت 40 تا 42 هزار تومان تهیه می‌شود. سویایی که قیمت آن در بازارگاه حدود 21 هزار تومان بوده، در بازار آزاد حتی تا مرز 65 هزار تومان هم افزایش پیدا کرده است.
حیدری با اشاره به وعده‌های اخیر دولت درباره حل مشکلات ارزی، گفت: دولت اعلام کرده که بخشی از مشکلات ارزی حل شده و بارگذاری نهاده‌ها انجام می‌شود و خریدها نیز از طریق اتحادیه صورت گرفته است، اما در عمل همچنان با تأخیرهای جدی مواجه هستیم؛ درحالی که اعلام شده نهاده باید حداکثر ظرف 10 روز کاری به دست مرغدار برسد، در عمل این زمان به 40 تا 50 روز رسیده است.
وی ادامه داد: این وضعیت باعث شده مرغدار برای جلوگیری از ضرر و نگه داشتن جوجه‌ها در سالن، ناچار شود نهاده را با قیمت‌های بسیار بالا از بازار آزاد تهیه کند؛ طبیعی است که در چنین شرایطی مؤلفه‌های تولید افزایش پیدا می‌کند. ما ذرت و سویا را سه تا چهار برابر قیمت مصوب می‌خریم و همین مسئله قیمت تمام‌شده مرغ را بالا می‌برد.
رئیس هیئت‌مدیره اتحادیه مرغداران گوشتی استان همدان تأکید کرد: قیمت‌های مصوبی که دولت اعلام می‌کند، با واقعیت هزینه‌های تولید هم‌خوانی ندارد؛ به‌ نظر من علت اصلی افزایش قیمت مرغ، کمبود نهاده و تأخیر در تأمین آن است و نه سودجویی تولیدکننده.
حیدری با انتقاد از قیمت‌گذاری دستوری، گفت: وقتی دولت به‌صورت دستوری روی یک کالا قیمت می‌گذارد، از هر طرف به آن فشار وارد می‌شود و درنهایت این فشارها منجر به کمبود کالا خواهد شد؛ وقتی کالا کم شود، قیمت بالا می‌رود و درنهایت این مردم هستند که بیشترین آسیب را می‌بینند.
وی مهم‌ترین عامل را ناکارآمدی مدیریت بازار دانست و افزود: اگر کالا به‌ اندازه کافی در بازار وجود داشته باشد، حتی اگر قیمت آن 10 درصد بالاتر از نرخ مصوب باشد، آرامش به بازار برمی‌گردد و مردم می‌دانند کالا در دسترس است. به اعتقاد من، بهترین مرجع برای قیمت‌گذاری، خودِ بازار و سازوکار عرضه و تقاضا است.
رئیس هیئت‌مدیره اتحادیه مرغداران گوشتی همدان با اشاره به حذف ارز ترجیحی، گفت: حذف ارز چهار هزار و 200 تومانی و جایگزینی آن با نرخ 28 هزار و 500 تومان در گذشته، شوک قیمتی به بازار وارد کرد، اما مقایسه قیمت مرغ با سایر پروتئین‌ها مانند گوشت قرمز و ماهی، نشان می‌دهد که با وجود همه این مشکلات، مرغ همچنان ارزان‌ترین پروتئین در بازار است.
وی با تأکید بر ضرورت اصلاح عملکرد بازارگاه، خاطرنشان کرد: با توجه به نوسانات شدید نرخ ارز، طبیعی است که قیمت محصولاتی که نهاده‌های آن‌ها با ارز آزاد تأمین می‌شود، تحت تأثیر قرار بگیرد؛ اگر دولت قصد حمایت واقعی از مرغداران را دارد، باید سامانه بازارگاه دقیقاً مطابق آنچه برای تولیدکننده تعریف شده، عمل کند. تجربه نشان داده تا حدود دو سال قبل، بازارگاه بدون مشکل کار می‌کرد و مرغداران نیز رضایت داشتند، اما امروز اختلال در بارگذاری نهاده‌ها و مسائل ارزی، این سامانه را با مشکل مواجه کرده است.
حیدری با اشاره به وضعیت جوجه‌ریزی در استان، گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان جوجه‌ریزی در استان همدان نسبت به مدت مشابه حدود 25 درصد کاهش داشته است؛ این کاهش به‌طور طبیعی آینده بازار گوشت مرغ را با ابهام مواجه می‌کند.
وی در ادامه با تأکید بر ظرفیت بالای تولید در استان، افزود: خوشبختانه استان همدان ازنظر تولید مرغ در وضعیت مناسبی قرار دارد. درحال حاضر حدود 40 درصد بیشتر از میزان مصرف استان، تولید داریم؛ بنابراین حتی اگر این کاهش 25 درصدی جوجه‌ریزی هم ادامه پیدا کند، بازهم تولید استان به‌گونه‌ای است که نیاز مصرف داخلی را به‌طور کامل پوشش می‌دهد و از این بابت کمبودی در بازار همدان نخواهیم داشت.
این مقام مسئول در ادامه با اشاره به موضوع صادرات، گفت: بارها تأکید کرده‌ایم که اولویت نخست ما تأمین کامل نیاز داخل استان است و تا زمانی که مصرف استان به‌طور کامل پوشش داده شود، هیچ مشکلی وجود ندارد؛ این منطقی است که مازاد تولید صادر شود، برای مثال به بازارهایی مانند عراق یا سایر مقاصد صادراتی.
حیدری با اشاره به سابقه صادرات مرغ از همدان، افزود: ظرفیت و زیرساخت انجام این کار وجود دارد؛ شاید آمار دقیق درحال حاضر در ذهنم نباشد، اما سال گذشته از استان همدان صادرات مرغ به عراق انجام شده و این موضوع نشان می‌دهد که توان اجرایی و لجستیکی این کار در استان فراهم است.
رئیس هیئت‌مدیره اتحادیه مرغداران گوشتی استان همدان در پایان سخنانش تأکید کرد: اگر صادرات مازاد تولید به‌درستی مدیریت شود، هم مرغدار متضرر نمی‌شود، هم مردم آسیب نمی‌بینند و هم بازار داخلی دچار تنش و نوسان نخواهد شد.
این یک واقعیت است که نوع مدیریت دولت بر بازار و بالطبع بر سفره مردم، اثر مستقیمی دارد؛ متأسفانه وزارت جهاد کشاورزی در سطح ملی و سازمان جهاد کشاورزی در استان همدان آنقدر کُند و بدون نگاه درست به آینده عمل می‌کنند که در یک قلم آن سامانه بازارگاه که تا چندسال پیش تسهیلگر بود، اکنون بلای جان بازار مرغ شده است. از مصادیق دیگر این فشل بودن آنکه برای تهیه خبری که خواندید، یک هفته منتظر ماندیم تا معاون امور طیور این سازمان به چند سؤال پاسخ دهند و تا زمان انتشار خبر، تلاش و پیگیری ما به نتیجه نرسید! جالب این است که وقتی با دیگران مصاحبه می‌کنیم و به نقد عملکرد این مجموعه می‌پردازند، مسئولان جهاد کشاورزی ناراحت شده و سخنان مطرح‌شده را به پای غرض‌ورزی می‌گذارند!

زهره پوروهابی