سپهرغرب، گروه شهر: معنای مبلمان شهری بسیار گسترده بوده و درواقع مجموعه‌ای از تجهیزات متحرک و نیمه‌متحرک تزئینی و یا عملکردی است که به‌صورت موقت و دائم در فضاهای عمومی باز با مجوز رسمی از مقامات مربوطه نصب می‌شوند. این مجموعه‌ عظیم، تجهیزات شناخته‌شده و نصب‌شده در شهرها، خیابان‌ها و فضای باز، مورد استفاده عموم بوده و شامل صدها مورد همچون ایستگاه‌های اتوبوس، علائم شهری، سرویس‌های بهداشتی، فضای بازی کودکان، پارک‌ها، تجهیزات شهری بدن‌سازی، میزها، آگهی‌نماها، سطل‌های زباله، نیمکت‌ها، پل‌های هوایی و غیره هستند.

مبلمان شهری هویت شهر و حس تعلق را در افراد زنده کرده و نمادی از زیرساخت‌ها و نوآوری‌های شهری، تاریخ فرهنگی، معنوی، علمی، مذهبی، فنی و هویت حقیقی را در خود پنهان کرده‎است. از طرفی مبلمان شهری نه‌فقط موجب زیبایی شهر شده، بلکه بخش مهمی از زندگی افراد و محیط‌ زیست محسوب می‌شود و عامل جدایی‌ناپذیر در هماهنگی شهری است؛ البته در این هماهنگی تحقیقات علمی زیادی همچون روانشناسی رنگ‌ها، اصول زیبایی و هارمونی، فرهنگ، جنس و سن نهفته که افراد مختلف با مشاهده آن‌ها برداشتی متفاوت از آن خواهند داشت.

     علائم شهری نقش مهمی در کنترل ترافیک و راهنمایی افراد دارند

مبلمان شهری نقش جدی و عملکردی در طراحی پروژه‌های شهری دارد و تقسیم‌بندی فضاهای بین پیاده‌روها، محل تردد اتومبیل‌ها، تردد دوچرخه‌ها، حمل‌ونقل عمومی، فضاهای سبز، نورپردازی‌ها، موانع و نیمکت‌ها بسیار بااهمیت است.

علائم شهری که در گروه مبلمان شهری قرار دارند نیز نقش مهمی در کنترل ترافیک و راهنمایی افراد دارند. تابلوهای هشداردهنده، اخباری و بازدارنده همچون ورود به مسیر اصلی، تابلوهای ایستگاه‌های سوخت‌گیری و بیمارستان که در مسیر خودروها نصب‌شده‌اند در مدیریت شهری لازم و ضروری هستند.

در طراحی مبلمان شهری نیز مثل دیگر زمینه‌ها تلاش‌های زیادی از طرف طراحان متخصص انجام‌شده و طرح بهتر نیازمند رعایت اصول شهرسازی و طراحی مبلمان شهری است. رعایت استانداردها، اصالت، زیبایی، نیازهای کاربران، موقعیت و عوامل وابسته به آن در طراحی مبلمان شهری نه‌فقط موجب امنیت شهروندان می‌شود بلکه هزینه‌های نگهداری و تعمیر نیز کاهش می‌یابد و به‌طور کلی عوامل سبک مبلمان شهری موجب تسهیل ارتباط بین افراد و فضای جامعه می‌شود.

از موارد مهم در مبلمان شهری مکان قرارگیری، گزینش و نصب مبلمان شهری است که باید اصولی و بادقت انجام شود. بهترین گزینه برای نصب آن‌ها مکانی است که کاربران بتوانند بیشترین استفاده را از مبلمان شهری داشته باشند و از آلودگی محیط‌ زیست نیز پیشگیری شود.

ارتباط اصولی بین عوامل مبلمان شهری بسیار مهم بوده و وجود یکی مستلزم تکمیل دیگری است. با رعایت این عوامل صرفه‌جویی در فضا، هزینه‌های تولید و نصب نیز حاصل می‌شود.

     مدرنیزه شدن پیاده‌روها، تأثیرات محیطی، اقتصادی و اجتماعی به همراه دارد

از دیگر عوامل مهم در این زمینه طراحی پیاده‌روهاست و مهم‌ترین عامل در طراحی پیاده‌روها راحتی و پویایی است؛ البته سازگاری با محیط زیست را نیز باید در نظر گرفت تا از آلودگی هوا و صوتی کاسته شود و درنتیجه افراد نیز به پیاده‌روی ترغیب شده و برای حمل‌ونقل از وسایل نقلیه عمومی استفاده کنند.

مدرنیزه شدن پیاده‌روها، تأثیرات محیطی، اقتصادی و اجتماعی به همراه دارد و با افزایش پیاده‌روها استفاده از وسایل عمومی افزایش و استفاده از خودروهای شخصی کاهش‌یافته و درنتیجه آلودگی هوا و صوتی نیز کاهش می‌یابد.

از تأثیرات اجتماعی مدرنیزه شدن پیاده‌روها می‌توان به افزایش عابران و تعاملات اجتماعی افراد اشاره کرد. البته تأثیرات اقتصادی آن نیز چشمگیر بوده و با این روش دیگر نیازی به هزینه‌های بالا برای کاهش آلودگی هوا توسط دولت‌ها نیست و هزینه‌های درمان ناشی از آلودگی هوا نیز کاهش می‌یابد و خرده‌فروشی، فروشگاه‌هایی چون کافی‌شاپ‌ها و مواد غذایی نیز افزایش‌یافته و موجب رونق اقتصادی می‌شود.

در حال حاضر پیاده‌روی و استفاده از مبلمان شهری به دلیل استفاده از خودروهای شخصی کاهش‌یافته و درنتیجه، افراد فعالیت جسمی کمتری دارند و کمتر در محیط‌های شهری حضور می‌یابند. با نوآوری در مبلمان شهری، میدان‌ها و فضاهای عمومی به مکانی فرهنگی و تفریحی تبدیل خواهند شد و افراد در آنجا با یکدیگر ملاقات کرده و بیشتر مراسم و جشنواره‌ها در آن برگزار خواهد شد. پیاده‌روها و مبلمان شهری نیز محیطی راحت برای افرادی که درگیر فعالیت‌های اجتماعی هستند خواهد شد که تأثیرات مثبت اقتصادی و محیط‌ زیستی به همراه دارد.

*کشورهای توسعه‌یافته‌ای که به طراحی مبلمان شهری اهمیت بیشتری داده‌اند درزمینهٔ تجارت نیز موفق‌تر بوده‌اند

در جهان مدرن و صنعتی امروزی و در کشورهای توسعه‌یافته، خیابان و محل تردد خودروها از عوامل ساختاری مهم در شهرها محسوب شده و نقش مهم و عملکردی در زندگی روزمره افراد دارد. طراحی علمی خیابان‌ها و فضای شهری در کشورهای توسعه‌یافته موجب رشد اقتصادی، فرهنگی و محیطی شده‎است و پیاده‌روها با هدف فضای شهری و استفاده مفید شهرنشینان ساخته‌شده‌اند. جاده‌ها و خیابان‌ها از مؤلفه‌های اصلی منظره شهری محسوب می‌شوند و درک صحیح از توسعه مناظر شهری موجب افزایش حس تعلق و هویت شهری با ایجاد ارزش‌های شهری خواهد شد.

کشورهای توسعه‌یافته‌ای که به طراحی مبلمان شهری اهمیت بیشتری داده‌اند درزمینهٔ تجارت نیز موفق‌تر بوده و سرمایه‌داران و تاجران نیز بهره زیادی از طراحی شهری و جذب گردشگر داشته‌اند. البته این کشورها دانش طراحی شهری و استفاده از آن را نیز به هم‌وطنان آموزش داده‌اند.

تغییرات طراحی شهری در بسیاری از کشورهای درحال‌ توسعه آسان نیست و باید سه عملکرد مهم فضای اجتماعی، فضای بازار و فضای ارتباطی را در نظر داشت. فضای اجتماعی موجب تبادل اطلاعات شده و فضای بازار نیز موجب تسهیل مبادله کالاها و خدمات می‌شود، از طرفی فضاهای ارتباطی نیز موجب ارتباطات عملکردی در کل شهر خواهد شد.

در کشورهای درحال‌ توسعه، رشد سریع جمعیت، کمیابی منابع، مهاجرت شهری و عدم تساوی اجتماعی و اقتصادی مهم‌ترین مشکل در شهرسازی و مبلمان شهری است. درنتیجه شهرسازی در این کشورها غیرقابل پیش‌بینی بوده و عواقب آن مشکلات محیطی و اجتماعی در شهرها و طراحی مبلمان شهری است.

در این کشورها به دلیل کمبود برنامه‌ریزی تحقیقاتی در شهرسازی و مبلمان شهری و نداشتن دانش کافی، تحصیلات قدیمی، محدودیت‌های مالی و مهارت ضعیف، طرح‌های ارائه‌شده در این زمینه مناسب نیستند و بسیاری از آن‌ها قادر به تغییر در محیط شهری نخواهند بود.

در برخی کشورها نیز به دلیل هماهنگ نبودن طرح‌های ارائه‌شده توسط طراحان و یا مواد مورد استفاده در این سازه‌ها امکان تغییر در مبلمان شهری وجود ندارد و طرح‌های ارائه‌شده نافرجام می‌مانند. هرچند در کشورهای درحال‌ توسعه، دانشجویان در دوران تحصیل روش‌هایی برای تغییر مبلمان شهری آموزش می‌بینند، اما این آموزش‌ها کاربردی و قابل پیاده کردن در جامعه نیستند.

بر اساس آمارهای ارائه‌شده در سال 2050 بیش از دوسوم جمعیت جهان در شهرها زندگی خواهند کرد، پس باید روش‌های جدیدی برای طراحی مبلمان شهری در نظر داشت تا بتوان مشکلات ناشی از آن را برطرف کرد. مهم‌ترین نکته در این مورد خلاقیت و متفاوت بودن طراحان است زیرا تغییرات شهری مستلزم مهارت‌ها و روش‌های حرفه‌ای در کشورهای در حال توسعه است. پرهیز از به‌کارگیری طرح‌های قدیمی و منسوخ و نوآوری در طرح‌های جدید با کمترین تأثیر منفی بر محیط‌ زیست و پویایی از موارد اساسی در این برنامه‌ریزی است.

تمامی افراد نیازمند نیمکت برای نشستن، سطل زباله برای آشغال، زمین بازی برای کودکان و ایستگاه اتوبوس و مترو برای سهولت حمل‌ونقل، تجهیزات و تسهیلات شهری برای ارتقای جسم و روح خود هستند، بنابراین شهرداری موظف به نصب و راه‌اندازی این امکانات در فضاهای مختلف است و برای ایجاد این موارد نیازمند افراد حرفه‌ای و با مهارت بوده تا نیاز شهروندان برطرف شود.

     در شهرهای فرانسه تعداد عابران پیاده بیش از تعداد خودروهاست

در برخی کشورها همچون چین، بریتانیا، ژاپن، برزیل، گرجستان، فرانسه و نیویورک سرعت توسعه شهری و طراحی‌های مبلمان شهری بسیار سریع رخ داده؛ به طور مثال بعد از سال‌های 1990 که دستاوردهای عظیم اقتصادی در بیشتر شهرهای چین حاصل و بر تعداد خودروها افزوده شد، مشکلات زیادی مثل تصادفات و ترافیک افزایش یافت، به همین دلیل مهندسان تصادفات از ابزارآلات و روش‌های کشورهای غربی برای غلبه بر این مشکلات در خیابان‌های شهری چین مدرن استفاده کردند. این الگوبرداری‌ها موجب تغییرات اساسی در شکل خیابان‌ها و مبلمان شهری در این کشور شد و تأثیرات منفی اقتصادی، اجتماعی و سلامت شهروندان را کاهش داد، البته در این تغییرات هویت فرهنگی، سیاسی و عوامل فنی نادیده گرفته نشد.

نمونه دیگر آن کشور فرانسه بوده که دارای طراحی شهری هوشمند است. در شهرهای فرانسه تعداد عابران پیاده بیش از تعداد خودروهاست. ویژگی‌های مبلمان شهری شهرهای فرانسه پیاده‌روهای عریض، آب‌نماهای مختلف، فروشگاه‌ها، نانوایی‌ها، بانک‌ها و دیگر موارد است که در دسترس عابران پیاده قرار دارد.

در توکیو برای کاهش آلودگی هوا، شهرسازی مدرن و مبلمان شهری ارتباط بین طبیعت و شهرها برقرار شده‎است. بعد از زلزله 1923 و بمباران 1944 تا 1945 کشور ژاپن بر مشکلات ناشی از این حوادث غلبه شده و برنامه‌ریزی در کلان‌شهرهای آن نمونه‌ای برجسته برای دیگر کشورهاست. توکیو دارای خیابان‌های ایمن با باغچه‌های کوچک برای شهروندان سالخورده، باغ‌های عمودی زیبا و رنگارنگ است که موجب دلپذیری محیط شده و حتی درختان میوه همچون خرمالو، انگور و سایر مرکبات در آن وجود دارد. سیستم حمل‌ونقل عمومی در توکیو بسیار کم‌هزینه است تا افراد تشویق به استفاده از حمل‌ونقل عمومی شوند.

     شکل اولیه بعضی از عناصر و مبلمان شهری مانند انواع آب‌نماها در زمان هخامنشی، نمایانگر قدمت طولانی مبلمان شهری در ایران است

بااینکه تمدن ایرانی قدمتی دیرینه دارد و درزمینهٔ شهرسازی و عناصر شهری پیشرو بوده، اما متأسفانه در تاریخ ایران توصیف مبلمان شهری و سیر تکوین آن موجود نیست و سوابق تاریخی مبلمان شهری ایران به‌صورت پراکنده در میان منابع تاریخی متعدد و پراکنده همچون سفرنامه‌ها وجود دارد.

البته ناگفته نماند که شکل اولیه بعضی از عناصر و مبلمان شهری مانند انواع آب‌نماها در زمان هخامنشی، لوح‌های سنگی، تندیس‌های سنگی پادشاهان و غیره، نمایانگر قدمت طولانی مبلمان شهری در ایران است.

در دوران بعد از اسلام نیز هر زمان که حکومت مقتدری بر سر کار بوده، تجلی اقتدار آن در شکوه شهرها به نمایش درآمده‌است. به‌طور مثال حکومت صفویه با تکیه‌بر مفاهیم عرفانی و تکیه‌بر تعابیر و تفاسیر شریعت ازنظر مذهب شیعه توانست پایگاه اجتماعی گسترده‌ای را در پهنه‌ای وسیع ایجاد و متمرکزترین دولت ایرانی دوره اسلامی را بعد از دولت ساسانی تشکیل دهد.

دولت صفوی بنا به سنت‌های کهن، سازمان‌دهی، راه‌اندازی و ایجاد تأسیسات و تجهیزات زیرساختی را بر عهده گرفت. نمونه‌هایی از مبلمان شهری در آن زمان، سکوی بیرون از خانه در کوچه و خیابان بوده که عابران پیاده از آن استفاده می‌کردند. روشنایی و فرش کردن خیابان‌ها را نیز می‌توان در چارچوب زیباسازی خیابان‌ها قرار داد که در شهرهای اسلامی اهمیت زیادی برای آن‌ها قائل می‌شدند. در این مورد شهرهای اسلامی توانستند گوی سبقت را از شهرهای اروپایی بربایند.

در ایران امروز نیز با افزایش آگاهی شهروندان و افزایش متخصصان توجه جدی‌تر به این موضوع شده، اما بیشتر عناصر مبلمان شهری کشور تقلیدی از کشورهای غربی است و در طراحی و برنامه‌ریزی آن کمتر به شرایط بومی، اقلیمی و فرهنگی توجه شده‌است. بااینکه متخصصان رشته‌های طراحی شهری، برنامه‌ریزی شهری، معماری، شهرسازی، طراحی صنعتی، جامعه‌شناسی، هنر، عمران و غیره به‌صورت تجربی دست به طراحی مبلمان شهری زده‌اند، اما ازآنجاکه در اغلب موارد از اصول خاصی پیروی نمی‌کنند در فضاهای شهری سلایق متفاوتی از عناصر مبلمان شهری می‌بینیم.

برای تشویق دیگر کشورها به طراحی‌های شهری و مبلمان شهری رقابت سالانه در بهترین نوآوری، فناوری، طراحی و خلاقیت در مبلمان شهری برگزار می‌شود. این رقابت‌ها هرساله در تاریخ 28 فوریه آغاز می‌شود. کشورهایی که تاکنون بیشترین جوایز برای طراحی مبلمان شهری را دریافت کرده‌اند یونان، هلند، هنگ‌کنگ، ترکیه، مصر، بریتانیا و اسپانیا در بین سال‌های 2010 تا 2016 بوده‌اند و ایران در جایگاه هشتم قرار گرفته‌است.

در کشورهای مختلف طراحی‌های متفاوتی در مبلمان شهری با توجه به اقلیم مشاهده می‌کنیم. به‌عنوان مثال در کشور پرتغال ایده‌های جدیدی همچون نیمکت دیواری اسپاگتی طراحی شده، طراحان هلندی نیز برای دانشجویان برای ایجاد خلاقیت، آرامش و فرار از دنیای مدرن، نیمکت خاصی طراحی کرده‌اند. از دیگر طراحی‌ها می‌توان به نیمکتی که با آب باران خیس نمی‌شود، نیمکت پیانو و نیمکت‌های چرخشی اشاره کرد.

بدون شک بهبود محیط‌ زیست را نمی‌توان منحصراً موقوف به حذف آلاینده‌ها و توسعه خدمات بهداشتی دانست، بلکه ایجاد فضاهای زیبا، دلپذیر، سازمان‌دهی ساختارهای شهری موزون و متناسب نیز نقش بسیار مهمی در ایجاد روحیه نشاط، شادابی و کاستن از تنش‌های روحی جامعه ایفا می‌کند.

منابع: ژاپن تایم، جی واش، ای توس، سیتیز اسکوپ، ایربن دیزاین، نشریه اس دبلیو ای، ایربن ا بی اس، ایزو کارب، فریش هوم، ای هو، ورد دیزاین رنکین، ایندین ژورنال و تاریخچه مبلمان شهری در ایران.