«تاثیر 90 درصدی واکسن کرونا»، «آزمایش انسانی واکسن کرونا به دلیل عوارض متوقف شد»، «کشف یک گیاه نابود کننده کرونا!» همه این گزاره‌ها سلامت روان مردم را در زمانه بحران کرونا نشانه گرفته است.

از زمان اعلام رسمی برای همه گیری کروناویروس یک سال می‌گذرد و جهان یک‌سال است که با اشکال مختلف با این ویروس موذی مبارزه کرده.

از ابتدای شیوع کروناویروس (COVID-19) باورهای غلط، مبارزه با این بیماری قرن را سخت کرد. یکی از باورهایی که موجب شد انسان‌ها در پوشیدن ماسک و رعایت بهداشت عمومی و همچنین رعایت فاصله گذاری فیزیکی غفلت کنند، این بود که گفته شد در عرض چند ماه واکسن در دسترس عموم خواهد بود و پژوهشگران برای تولید واکسن ویروس جدید با انتشار زودهنگام توالی ژنتیکی در حال ساخت واکسن هستند. این در حالی است که کشورهای مختلف همچنان در حال انجام آزمایش‌های واکسن‌های منتخب هستند و روند تولید تجاری واکسن بسیار زمان‌بر است.

ضمن اینکه بررسی‌ها نشان می‌دهد عجله برای ساختن واکسن COVID-19 می‌تواند بیش‌تر از سود، ضرر داشته باشد. مسابقه جهانی برای ساخت واکسن COVID-19 رکورد شکسته است و ساخت سریع واکسن به موضوعی ناشی از فشارهای سیاسی، اقتصادی و «مردم فریب» بدل شده است.

هر زمان یک کشور خبری از واکسن تولیدی خود و میزان موفقیت آن منتشر می‌کند در عرض چند ساعت یا روز، کشور دیگری که خود را صاحب دانش واکسن می‌داند بلافاصله خبری مبنی بر میزان موفقیت واکسن تولیدی خود منتشر می‌کند! این گونه اطلاع رسانی‌ها به بازی کودکانه ای در میانه بحران جهانی کرونا بدل شده است به طور نمونه هر زمان یک کشور خبری از واکسن تولیدی خود و میزان موفقیت آن منتشر می‌کند در عرض چند ساعت یا روز، کشور دیگری که خود را صاحب دانش واکسن می‌داند بلافاصله خبری مبنی بر میزان موفقبیشتر یت واکسن تولیدی خود منتشر می‌کند! این گونه اطلاع رسانی‌ها به بازی کودکانه ای در میانه بحران جهانی کرونا بدل شده است.

اهمیت این بازی اطلاع‌رسانی در این است که واکسن‌ها مداخلات مهمی در سلامت جامعه هستند چرا که بیماری را در سطح جمعیت کنترل می‌کنند. این هدف مهم تنها زمانی قابل دسترسی است که واکسن‌ها واقعاً مؤثر باشند این در حالی است که مسئولان سرعت را فدای داشتن شواهد محکم کارایی واکسن کرده‌اند.

طرفداران مسابقه واکسن در حال اشاعه این موضوع هستند که اولین نسل واکسن‌ها «ممکن است به‌اندازه انتظار ما خوب نباشند» و تحقیق و توسعه در این زمینه در طی سالیان آتی مورد نیاز است و به نظر می‌رسد اینکه در این مسابقه از استانداردهای لازم عدول شود نه تنها جمع زیادی از داوطلبان تست واکسن‌ها آسیب می‌بینند بلکه منابع تحقیقاتی هم هدر می‌دهد.

سال‌ها است که ثابت شده واکسن‌ها می‌توانند با تحریک ایمنی بدن انسان به عنوان مؤثرترین عامل در درمان بیماری‌ها به کار گرفته شوند. از سوی دیگر ویروس کووید 19 یکی از پیچیده‌ترین ویروس‌های 100 سال اخیر شناخته شده است. معمولاً وقتی واکسن‌ها ساخته می‌شوند و مراحل آزمایشگاهی تمام می‌شود، باید از دو جنبه بسیار مهم «بی خطر بودن و ایمن بودن» و «کارآ بودن» مورد بررسی قرار گیرند. واکسن در مرحله کارآزمایی بالینی باید روی تعداد زیادی انسان مورد آزمایش قرار گیرد.

اما نکته مهم در مسابقه واکسن سازی جهانی این است که واکسن‌های بالقوه مراحل و فازهای مختلف را به صورت شفاف بیان نکرده اند، برخی از آنها داده‌ها را به صورت محرمانه ارائه کرده اند و برخی برای تبلیغ بیشتر روی افراد زیاد که تست بر روی آنها موفقیت آمیز بوده مانور داده اند.

در ادامه این روند نیز شاهد هستیم که هرچه به خط پایان تولید نهایی واکسن‌ها نزدیک می‌شویم اخبار ضد و نقیض از اثربخشی آنها منتشر می‌شود.

در میان هستند واکسن‌هایی که در میانه راه به دلایلی نظیر بروز عوارض جانبی متوقف می‌شوند. به طور نمونه آزمایش‌های بالینی واکسن کووید 19 بالقوه ای که دانشگاه آکسفورد با همکاری شرکت آسترازنکا توسعه داده و همچنین واکسن بالقوه جانسون و جانسون به دلیل ظهور عوارض جانبی در شرکت کنندگان متوقف شده و بعد از مدتی دوباره از سر گرفته شدند. دلیل توقف این کار واکنش شدید یکی از بیماران نسبت به تزریق واکسن اعلام شده بود. یا روسیه که تزریق واکسن بالقوه کووید 19 را به داوطلبان در این کشور به دلیل انبوه متقاضیان شرکت کننده در آزمایش بالینی متوقف کرد.

حتی چین که بیش از 10 مورد واکسن کرونا را مورد تحقیق قرار داده است به دلیل عوارض جانبی شدید، یکی از آزمایش‌های واکسن خود را متوقف کرد. آزمایش واکسن بالقوه کرونای چین به نام «کروناوک» در برزیل به دلیل یک مورد گزارش وجود عوارض جانبی شدید ناشی از تزریق واکسن بوده است.

و اما در کشور ما ایران نیز با وجود اینکه محققان سعی کرده‌اند همگام با تحقیقات دنیا پیش بروند و به دانش فنی تولید واکسن دست یابند و در این زمینه نیز به موفقیت‌هایی دست پیدا کرده اند اما مسئولان خبرهای ضد و نقیضی را اعلام می‌کنند. یک نفر تعداد واکسن‌ها را 8 عدد برشمرده و دیگری دو واکسن را موفق دانسته. همچنین درباره ورود به فاز انسانی نیز اخبار دقیقی اعلام نمی‌شود.

اما واکسن کرونا چالش دیگری هم پیش رو دارد، عرف این است که در مراحل اولیه واکسن روی افراد سالم و با خصوصیات شبیه به هم آزموده شود. در مورد COVID-19، افراد با بیماری‌های زمینه‌ای و وضعیت اقتصادی-اجتماعی ضعیف‌تر بیش‌تر در معرض خطرند و بنابراین تأیید یک واکسن بدون آزمودن آن روی این گروه‌ها منطقی نیست. همچنین بعید است که یک واکسن روی همه جمعیت‌ها مؤثر باشد.

خوشبینانه ترین زمان سال آینده میلادی است و چشم انداز فعلی تولید 180 نوع واکسن کرونا ویروس است و اگرچه ساخت واکسن 12 تا 36 ماه طول می‌کشد، اما قول دادن به مردم برای محافظت از آنها به کمک واکسن، جامعه پزشکی و دانشمندان دنیا را در کنار شرکت‌های دارویی وارد یک چرخه عظیم «خبرهای خوش» قرار داده است! خبرهای خوشی که با گذشت زمان و رخ ندادن آنها، اتفاقاً مردم را بیشتر دچار سردرگمی و ناامیدی می‌کنند.

پیش از این وقتی درباره سرطان یا یک بیماری مزمن خبری از کشف دارویی و یا کشف تأثیر یک گیاه به میان می‌آمد، جامعه هدف آن بیماری، شعفی می‌یافتند که کورسوی امیدی به بهبودی آنها وجود دارد اما از زمان شروع بحران همه گیری کرونا، یکی از مهمترین آسیب‌های رسانه‌ای، خبر هر روزه کشف داروی کرونا و تولید واکسن است.

از ابتدای همه گیری کروناویروس، روزی نبوده است که ادعا نشود فلان گیاه نابودکننده کرونا است، یا فلان دارو در جایی دور از ذهن با تأثیر 100 درصدی برای درمان کرونا کشف شده است! این موضوع که به یک معضل جهانی بدل شده موجب شد تا حتی سازمان جهانی بهداشت تاکید کند که تحقیقات کشورهای مختلف بر روی داروها و گیاهان دارویی ممکن است در سایر کشورهای جهان کاربرد نداشته باشد از ابتدای همه گیری کروناویروس، روزی نبوده است که ادعا نشود فلان دارو مؤثر است، فلان گیاه نابودکننده کرونا است، یا فلان دارو در جایی دور از ذهن با تأثیر 100 درصدی برای درمان کرونا کشف شده است! این موضوع که به یک معضل جهانی بدل شده است موجب شده تا حتی سازمان جهانی بهداشت تاکید کند که تحقیقات کشورهای مختلف بر روی داروها و گیاهان دارویی ممکن است در سایر کشورهای جهان کاربرد نداشته باشد.

در جدیدترین بیانیه سازمان بهداشت جهانی نتایج کارآزمایی بالینی 4 داروی مورد استفاده برای بیماران بستری مبتلا به COVID-19 شامل ویروس «رمدسیویر»، «لوپیناویر»، «اینترفرون - بتا» و «هیدروکسی کلروکین» منتشر شد و مشخص شد این چهار دارو تأثیری بر درمان، کاهش طول مدت بستری، نیاز به تهویه مکانیکی و مرگ و میر ناشی از بیماری مبتلایان به کووید -19 بستری در بیمارستان نشان نداده اند.

این خبرهای گاه به گاه بیش از آنکه به امیدواری مردم برای پیدا شدن درمانی مؤثر برای کرونا بیانجامد آنها را در گردابی می‌اندازد که نمی‌دانند چه چیزی درست است و چه چیزی نادرست. بازار گرم تیترهای «خبر خوش» برای کرونا برخلاف سایر موضوعات بیشتر به سردرگمی انجامیده است و موجب شده که اطمینان به اخبار واقعی نیز کمتر شود.

ضمن اینکه اطلاعات نادرست می‌تواند مردم را نسبت به واکسن‌های کرونا بدبین کند. یک مطالعه جدید نشان می‌دهد اطلاعات نادرست موجب بی‌اعتمادی به واکسن‌ها می‌شود و می‌تواند میزان واکسینه‌شدن افراد را به پایین‌تر از میزانی که برای محافظت از جامعه لازم است، برساند.

از سوی دیگر بررسی‌ها نشان می‌دهد که جستجوی اطلاعات COVID-19 در اینترنت از 50 درصد به 70 درصد در میان افراد با گروه‌های سنی متفاوت افزایش پیدا کرده است. این در حالی است که اطلاعات گمراه کننده در شرایط عالم گیری سلامت افراد را به خطر می‌اندازد. این اطلاعات نادرست و غیر دقیق درباره تمامی جنبه‌های بیماری نظیر منشأ ویروس و نحوه درمان آن باعث صدمه افراد جامعه شده و پایداری سیستم جهانی سلامت را با خطر مواجه می‌کند و مقابله با آن را دشوار می‌سازد.

این فرآیند ابعاد زندگی افراد به خصوص سلامت روانی آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پیامدهای احساس نگرانی، افسردگی، خستگی و یا تخلیه احساسی در افراد جامعه به وجود می‌آید بنابراین دولت‌ها باید با استفاده از دانش خبرگان این امر اطلاعات دقیق، معتبر و به موقع را فراهم و در اختیار عموم مردم قرار دهند تا بتوان بیماری کرونا را به شیوه صحیح و کارآمد مدیریت کرد.