جایگاه کمرنگ مربیان بهداشت در مدارس همدان
سپهرغرب، گروه سلامت - عباس سریشی: توجه به بهداشت محیط مدرسه و دانشآموزان موجب ایجاد مدرسهای سالم و درنهایت جامعهای سالم خواهد شد.
طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، بهداشت مدارس عبارت است از مجموعه اقداماتی که بهمنظور تشخیص، تأمین و ارتقای سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی دانشآموزان و آندسته از کارکنانی که به هر نحو در ارتباط با دانشآموزان قرار دارند، به اجرا درمیآید.
درواقع مدرسه بهعنوان یک ساختار اجتماعی برای آموزش، محیطی است که کودک در آن سالهای زیادی از حساسترین ایام زندگی خود را سپری کند؛ بنابراین بعد از محیط خانواده، این بهداشت و ایمنی مدارس است که مهمترین نقش را در سلامت و تندرستی ایشان ایفا میکند، زیرا فرزندان ما چندینسال از عمر خود را در جایی میگذرانند که بهناچار با خطرات و عوامل تهدیدکننده سلامتی زیادی تماس داشته و دارند، از این رو کارشناسان سلامت معتقدند که با ارائه خدمات بهداشتی مناسب در مدارس، میتوان این احتمالات را تا حدود زیادی کاهش و متعاقباً سطح کمی و کیفی سلامت را نیز در جامعه افزایش و تعمیق داد.
توجه و اهمیت دادن به موضوع بهداشت مدارس در کشورهای مختلف جهان همزمان نبوده و ظاهراً فرانسه نخستین اقدامات مشخص و مدون را در این زمینه انجام داده است؛ گو اینکه از سال 1293 شمسی که نخستین مدارس نوین در ایران تأسیس شد هیئتی از پزشکان ایرانی و اروپایی مقیم تهران تشکیلاتی بهنام مجلس حفظالصحه برای مراقبت بهداشت عمومی بهوجود آوردند که مدارس را نیز شامل میشده است.
پس از گذشت سالها و تغییر و تحولات بسیار در اسفندماه سال 1375 اداره کل بهداری آموزشگاهها با تغییر نام به اداره کل بهداشت مدارس، از وزارت آموزشوپرورش جدا و ضمیمه وزارت بهداری شد؛ پس از مدتی این اداره کل نیز منحل و بهداشت مدارس بخشی از فعالیتهای اداره کل بهداشت خانواده را تشکیل داد. در ادامه و پس از انتقال مراقبین بهداشت به آموزشوپرورش، بهداشت مدارس از اداره کل بهداشت خانواده جدا شد و بهصورت اداره مستقل در وزارت بهداشت و درمان فعالیت کرد و درنهایت طی سال 1379 با تصمیم معاون بهداشتی وقت، بهداشت مدارس ضمیمه دفتر بهداشت دهان و دندان شد.
در حال حاضر با تصویب ساختار تشکیلاتی جدید وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وظیفه بهداشت مدارس قانوناً برعهده دفتر سلامت جوانان و مدارس است.
نکته اصلی در روند پُرچالش مذکور اینکه بهداشت مدارس در سیاست و راهبرد کلی سرمایهگذاریهای بهداشتی درمانی کشور و مجموعه برنامههای توسعه و رفاه اجتماعی جایگاه و اهمیت ویژه دارد، زیرا بیش از 18 میلیون دانشآموز در حدود 9 هزار و 700 آموزشگاه سراسر کشور و بهموازات صدها هزار معلم به تحصیل اشتغال دارند و لاجرم این کثرت جمعیت دانشآموزان و معلمان در یک محیط متراکم بیانگر اهمیت بهداشت مدارس و نقش و جایگاه این موضوع است.
بر اساس دادههای موجود و با وجود تلاشهای قابل تحسین و تقدیر فعالان این عرصه در سالهای اخیر، اما واقعیت اینجاست که هنوز تعداد بسیار زیادی از مدارس کشور ما فاقد امکانات و تسهیلات بهداشتی و استانداردهای لازم در این حوزه هستند و حتی در برخی مناطق کمتر توسعهیافته و حاشیهنشین هنوز بیماریهای مختلف واگیردار، چشم، دهان و دندان، اختلالات شنوایی، قلبی و عروقی، انگلی، کمبودهای تغذیهای و اختلالات رفتاری سلامت دانشآموزان را تهدید کرده و موجب اُفت تحصیلی آنها میشود و این در حالی است که بر اساس اهداف تعریفشده در نظام سلامت آموزشوپرورش، شناخت بهموقع و رفع مشکلات دانشآموزان اقدامی مؤثر و سنجیده در بهبود سلامت و پیشرفت آموزشی آنها و متعاقباً جامعه خواهد بود.
ضعفها و کاستیهای آشکار
هرچند طی سالهای اخیر بهطور جدی درباره بهداشت مدارس بحثهای زیادی در سطوح مختلف کشوری، استانی و مناطق مطرح شده و دائماً نیز از مسئولین و اولیای مدارس خواسته میشود تا به هر شکل ممکن حداکثر تلاش خود را در جهت ارتقای سطح سلامت و بهداشت این محیطها به کار ببندند، اما واقع امر اینجاست که امروزه بسیاری از مدارس ما به هر علت (عمدتاً ناشی از موضوعاتی همچون فرسودگی بنا، قرار گرفتن در حاشیههای شهر و یا عدم تأمین مالی و مشکلات اقتصادی)، شرایط بهداشتی مناسبی را نداشته و حتی بعضاً مدیران آنها نیز از تهیه ابتداییترین لوازم و ملزومات طهارت و پاکیزگی مناسب ناتواناند که درنتیجه همین امر باعث میشود تا دائماً نگرانیها و دغدغههای بسیار زیادی در این حوزه وجود داشته باشد.
البته نباید از این نکته نیز غافل بود که فرآیند تهیه و تأمین بسیاری از این ملزومات و بایستگیها در اصل وظیفه مدیران و مسئولان مدارس نیست و باید در نگاهی کلان و بالادستی به دنبال علل و عوامل فقدان و یا عدم واگذاری آنها بود؛ با این حال همه ما (اعم از مسئولان، مدیران مدارس و حتی والدین) باید بدانیم که نه صرفاً بر اساس تعریف و یا بخشنامهها و دستورالعملهای کاغذی و اداری، بلکه طبق یکی از مهمترین اهداف در بالا بردن سطح دانش بهداشتی و ایجاد تغییر مطلوب در رفتار دانشآموزان و انتقال به خانوادهها، تأکید بر رعایت مقررات، وسایل و موضوعات بهداشتی برعهده ماست و اینگونه تصور میشود که همه ما در هر جایگاه و سطح باید تا حد توان در تحقق این موضوع کوشیده و آن را جدی قلمداد کنیم.
از طرفی در یک تصور معمولاً غلط هرگاه سخن از پاکیزگی، سلامت و بهداشت مدارس به میان میآید، اکثر افراد ناخودآگاه ذهنشان صرفاً به سمت موضوعات خُرد و پیشپاافتادهای مثل سرویس بهداشتی، آبخوری و درنهایت بوفه مدارس سوق پیدا میکند که البته شاید هم چندان بیراه نباشد، اما چنین نگرش ساده و محدودی باعث میشود تا اهمیت و درک این موضوع کلان و گسترده به نحو بنیادین دچار ضعف و محدودیت شود؛ این در حالی است که به اعتقاد کارشناسان و صاحبنظران وقتی از بهداشت مدارس سخن به میان میآید، منظور تمام ابعاد و سویههای آن بوده که موارد فوقالذکر تنها بخش کوچکی از این زنجیره محسوب میشوند.
لازم است همه ما بدانیم وقتی صحبت از بهداشت محیط مدرسه به میان میآید، منظور تمام سویهها و فعالیتهایی است که باید از سوی دولت، وزارتخانه، جامعه، والدین، دانشآموزان، معلمان و مدیران در جهت اجرای ضوابط بهداشتی مدرسه لحاظ شود، مواردی همچون محل احداث مدرسه (وضعیت ساختمانی مدرسه ازنظر ایمنی و حفاظت، دستشویی، توالت، آبخوری، سیستم دفع فاضلاب و زباله، بوفه، کلاسهای درس و غیره)، آب آشامیدنی سالم و در سرلوحه همه این موارد کیفیت حضور و فعالیت مستمر مربیان بهداشت در مدارس؛ زیرا رسیدگی به وضعیت بهداشتی مدارس در این ابعاد نهتنها موجب بهبود وضعیت سلامتی در سطح جامعه است، بلکه منجر به کاهش عوارض بیماریهای مزمن و مشکلات اجتماعی و مالی ناشی از گسترش روزافزون آنها در بین دانشآموزان نیز میشود.
با این حال و به اذعان بسیاری از کارشناسان و صاحبنظران حوزه سلامت، متأسفانه با وجود گذشت سالها و تأکیدات فراوان بر این موضوع از سوی متولیان امر، اما آنگونه که انتظار میرود و شایسته است امکانات بهداشتی در بسیاری از مدارس کشور ما (بهخصوص در مقاطع ابتدایی و مدارس دخترانه که دانشآموزان نیاز مبرمی به توجه خاص دارند) وجود ندارد و یا خیلی کمرنگ است؛ ازاینروست که همهساله شاهد شیوع برخی بیماریهای واگیردار هستیم که گریبان آنان را میگیرد.
لازم است در راستای تحقق اهداف نظام سلامت مواردی که گفته شد و جزء حداقلهای بهداشتی یک واحد آموزشی محسوب میشود، مورد توجه همگانی واقع شود.
لزوم تمرکز بر نقاط ضعف و تهدید
شاید یکی از مهمترین و مغفولترین موضوعات در بحث بهداشت و مدارس محدودیت دید و ناآگاهی غالب والدین و حتی مدیران و مربیان نسبت به ابعاد و حیطهبندی مکانی و زمانی بهداشت است؛ بدین معنا که موضوع تنها به داخل مدرسه و فردیت دانشآموزان و حتی مربیان و معلمان در یک برهه تحصیلی و یا چند مؤلفه خاص ختم نمیشود و به بیرون از فضای آموزشی و جامعه نیز تسری پیدا میکند.
طی این روند گروههای هدف در برنامه آموزشی و بهداشتی مدارس نهفقط دانشآموزان، بلکه کلیه والدین، معلمین و سایر کارکنان آموزشی اداری و خدماتی هستند که برای هریک از ایشان باید فرآیندها و موضوعات آموزشی متنوع و متناسبی با عملکردشان آموزش داده شده و یا مد نظر قرار گیرد؛ با این حال درخصوص دانشآموزان این موارد بسیار برجستهتر بوده که لازم است مورد توجه همگان قرار گیرد:
- ارزیابی مقدماتی دانشآموزان قبل از ورود به مدرسه در قالب طرح سنجش نوآموزان و درصورت وجود اختلال یا بیماری ارجاع به سطوح بالاتر
- معاینات و تکمیل شناسنامه سلامت و انجام تستهای اولیه غربالگری درخصوص برخی از بیماریها و نقایص مانند اختلالات رشد، مشکلات بینایی و شنوایی، بیماریهای لثه و پوسیدگی دندان، اختلالات رفتاری و مشکلات دانشآموزان نیازمند مراقبت ویژه بهصورت سالانه
- نظارت بر نحوه توزیع، نگهداری و مصرف شیر در مدارس و تغذیه دانشآموزان (مقاطع ابتدایی و راهنمایی یکروز در میان)
- درخصوص گروههایی که بیشتر در معرض کمخونی ناشی از مشکلات تغذیهای و بهداشتی قرار دارند (بهخصوص دختران)، مشارکت در طرح آهنیاری به مدت 12 تا 16 هفته در سال طی سنین بلوغ
- پیشگیری از بیماریهای واگیردار شایع در سنین مدرسه
- انجام واکسیناسیون توأم پایه اول متوسطه
- با همکاری ارگانها، نهادها و سازمانهای متولی در امر مدیریت شهری، ایمن ساختن محیط پیرامونی مدرسه و توجه به پیشگیری از سوانح و حوادث
- نظافت و پاکیزهسازی دائمی محیط مدرسه (بهویژه درخصوص اماکن اشتراکی اعم از دستشویی، آبخوری، کلاسها، بوفهها و غیره)
- لزوم تهیه و تأکید بر استفاده از لوازم بهداشتی و شخصی مانند مایع دستشویی، دستمال کاغذی (بهخصوص برای دختران) و غیره
- توجه و تأکید به معاینات دورهای دانشآموزان توسط مربیان بهداشت و تکمیل شناسنامه سلامت آنان طی دوره تحصیلی
- دقت و توجه به عوامل مؤثر در بهداشت روانی دانشآموزان (خانوادگی، اجتماعی و میان فردی) و درنهایت باور به این موضوع که توجه به بهداشت محیط مدرسه در کنار بهداشت دانشآموزان، موجب ایجاد مدرسهای سالم و درنهایت جامعهای سالم خواهد شد.
*جایگاه کمرنگ مربیان بهداشت در مدارس
هرچند رعایت بهداشت و توجه به سلامت دانشآموزان در وهله نخست موضوعی است که به فرهنگ و کیفیت توجه والدین به سلامت فرزندان خود بستگی دارد، اما شکی نیست که جدا از آن و حتی تلاشهای سازمانیافته جمعی در نظام آموزشی و سلامت اجتماعی در این خصوص، قطعاً نقش مربیان بهداشت مدارس بهعنوان سرپنجههای اجرایی و تلاشگران خط مقدم تحقق اهداف سند چشمانداز سلامت جامعه موضوعی است که نباید از آن غافل بود و یا کماهمیتش تلقی کرد.
به اذعان بسیاری از کارشناسان وجود صدها دانشآموز در هر مدرسه کار مربیان بهداشت را به اندازه حجم کار در یک درمانگاه بهداشتی و درمانی سنگین کرده و مربیان بهداشت بهتنهایی بار بسیار مهم پیشگیری از بیماریها در مدارس، شناسایی امراض نهفته دانشآموزان و همچنین پیشگیری از بروز و گسترش بیماریهای مسری در مدارس را برعهده دارند.
درواقع یک مربی بهداشت و سلامت در مدرسه، کار یک درمانگاه بهداشتی و درمانی را با آنهمه نیرو و امکانات بهطور کامل انجام میدهد و همچنین فعالیتهای مختلفی اعم از ایجاد ارتباط تنگاتنگ با مراکز بهداشتی درمانی و امور کنترل و پیشگیری بیماریهای واگیر و غیر واگیر با هماهنگی مدیر آموزشگاه، کنترل و مراقبت بهداشت فردی دانشآموزان و جدا کردن دانشآموزان بیمار، گزارش موارد بیماریهای واگیر و معرفی بیماران به مراکز درمانی، اقدام به تشکیل پرونده بهداشتی برای دانشآموزان (شامل شناسنامه سلامت و غیره)، اهتمام به نصب پوستر، تراکت و یا عکسهای بهداشتی در مکانهای مناسب مدرسه بهمنظور انتقال معلومات بهداشتی به دانشآموزان و غیره را برعهده دارد که شاید ما از آنها بیخبریم.
با این حال صرفاً به دلیل کمبود مربی بهداشت، نهتنها مسئولیت آنان در مدارس کشور ما دوچندان است، بلکه از ایشان نیز بهخوبی پشتیبانی نمیشود؛ حتی دخالتهای بیجای برخی از مدیران و معاونان ناآگاه مدارس در امر سلامت دانشآموزان که کاری تخصصی، علمی و فنی است، باعث آسیب دیدن کار آنان و سلامت دانشآموزان میشود که کمتر کسی حاضر به رسیدگی و یا برخورد با این روند است.
گو اینکه گاهی نیز به دلیل عدم آگاهی مدیران از وظایف مربیان بهداشت، کارها و مسئولیتهایی به ایشان محول میشود که این افراد از فعالیت اصلی خود بازمیمانند و یا در فراهم کردن امکانات مورد نیاز مربیان بهداشت در مدارس آنقدر اهمال و کوتاهی میشود که تلاش این طیف به نتیجه مطلوب نمیرسد.
به عقیده منتقدان وجود حجم بالای کار، عدم آگاهی مدیران از فعالیت مربیان بهداشت، کمبود نیروی انسانی در این حوزه و استفاده از نیروهای غیر متخصص موجب رخنه بیانگیزی در مربیان بهداشت متخصص میشود که لاجرم این روند تبعاتی جبرانناپذیر را برای دانشآموزان و مدارس به همراه خواهد داشت و لازم است در کوتاهمدت به دنبال راهکاری برای جبران این نقیصه و ضعف باشیم.