نسل کتابخوان از خانه متولد میشود
یک کارشناس فرهنگی با تأکید بر نقش الگویی والدین در شکلگیری فرهنگ کتابخوانی فرزندان گفت: عادت به مطالعه، پیش از آنکه با توصیه و تشویق در کودکان شکل بگیرد، از رفتار والدین سرچشمه میگیرد. برای پرورش نسل آینده باید فرهنگ کتابخوانی را بار دیگر به متن زندگی خانوادهها بازگرداند.
مجید ابراهیمی با اشاره به بیش از چهار دهه ارتباط مستقیم با نوجوانان و جوانان در مقاطع مختلف اظهار کرد: فرهنگ حاکم بر خانه، وجود کتابخانه و توجه به کتابخوانی، نقش مؤثر و اساسی در تشویق فرزندان به مطالعه دارد.
وی افزود: خانوادههایی که در منزل کتابخانه دارند، شبها مطالعه میکنند، کتابهایی را به فرزندانشان پیشنهاد میدهند یا برای آنها کتاب هدیه میخرند، تأثیر چشمگیری در علاقهمندی فرزندان به مطالعه دارند؛ خواه مطالعه کتابهای درسی و آموزشی باشد، خواه کتابهای غیردرسی.
این کارشناس فرهنگی با بیان اینکه نقش خانواده در نخستین مرحله فرهنگسازی کتابخوانی بسیار پررنگ است، تصریح کرد: با این حال، در سطح جامعه فرهنگسازی مناسبی در زمینه کتاب و مطالعه انجام نشده است. امروزه در اتوبوسها و تاکسیها کمتر کسی را میبینیم که کتابی همراه داشته باشد. مردم کمتر کتابی در کیف یا جیب خود میگذارند و مطالعه در فضاهای عمومی هنوز به رفتاری رایج تبدیل نشده است.
ابراهیمی ادامه داد: البته عدهای کتاب را صرفاً بهعنوان کالایی لوکس، برای پر کردن کتابخانه یا زیبایی منزل و دفتر کار خریداری میکنند؛ اما در مقابل، گروهی نیز واقعاً کتاب میخرند و به مطالعه و تحقیق میپردازند. بنابراین، در جامعه با هر دو گروه مواجه هستیم؛ کسانی که کتاب را برای نمایش و زیبایی میخرند و کسانی که با مطالعه آن، آگاهی خود را افزایش میدهند.
وی با تأکید بر اینکه پس از خانواده، رسانهها و نهادهای فرهنگی نیز در ترویج کتابخوانی نقش دارند، گفت: صداوسیما، مطبوعات و آموزشوپرورش میتوانند در این زمینه فرهنگسازی کنند؛ اما متأسفانه حتی در مدارس نیز فرهنگ مطالعه به شکل مطلوب نهادینه نشده است.
این کارشناس فرهنگی با اشاره به وضعیت مطالعه کتابهای درسی دانشآموزان اظهار کرد: بسیاری از دانشآموزان حتی با کتابهای درسی خود بیگانهاند. در برخی موارد مشاهده شده است که کتابهای درسی دانشآموزان تقریباً دستنخورده باقی ماندهاند؛ گویی دانشآموزان اصلاً آنها را باز نکردهاند.
ابراهیمی افزود: در مقابل، تبلیغات گسترده کتابهای کمکدرسی باعث میشود دانشآموزان کتابهای متعددی با عناوین مختلف تهیه کنند. سؤال اینجاست که چرا این کتابها بهطور گسترده تبلیغ میشوند، اما در سطح شهر کمتر بیلبوردی برای معرفی یک اثر یا ترویج فرهنگ کتابخوانی میبینیم؟
وی ادامه داد: بسیاری از مطالبی که در کتابهای کمکدرسی مطرح میشود، در کتابهای درسی نیز وجود دارد و اگر دانشآموز کتاب درسی خود را بهدرستی مطالعه کند، میتواند پاسخ بسیاری از پرسشهای مطرحشده در کتابهای متفرقه را بیابد. اما چون مطالعه و تسلط کافی ندارد، به حفظ کردن مطالب کتابهای کمکدرسی روی میآورد.
این کارشناس فرهنگی با اشاره به موفقیت برخی دانشآموزان مناطق دور از مرکز در آزمونهای سراسری گفت: یکی از دلایلی که برخی دانشآموزان شهرستانها و مناطق دورتر رتبههای خوبی کسب میکنند، این است که کتابهای درسی را با دقت میخوانند و بر مطالب آن تسلط دارند. در کنار آن، اگر از کتابهای مکمل نیز استفاده کنند، این منابع را برای مطالعه بیشتر، تستزنی و آمادگی در آزمون به کار میگیرند.
*الگو بودن والدین مهمتر از توصیه آنهاست
ابراهیمی با تأکید بر اهمیت الگوبرداری کودکان از رفتار والدین اظهار کرد: والدین باید پیش از آنکه فرزندانشان را به کتابخوانی تشویق کنند، خود اهل مطالعه باشند. وقتی کودک ببیند یکی یا هر دو والد او کتاب میخوانند، بهطور طبیعی به کتاب و مطالعه گرایش پیدا میکند.
وی افزود: خانوادهها میتوانند در نقاط مختلف خانه و محل استراحت فرزندان، کتابهایی متناسب با سن و نیاز آنها قرار دهند تا کتاب همواره در معرض دید کودک باشد.
این کارشناس فرهنگی ادامه داد: همین رفتار میتواند زمینه کنجکاوی و مطالعه کودک را فراهم کند. همانگونه که در مسائل مذهبی، اخلاقی، رفتاری و اجتماعی نمیتوان صرفاً با توصیه و دستور، فرد را به انجام کاری وادار کرد، در حوزه مطالعه نیز والدین باید خود الگوی فرزندانشان باشند.
ابراهیمی گفت: وقتی کودک رفتار والدین را میبیند، بدون آنکه دائماً به او گفته شود چه کاری انجام دهد، از آنها الگوبرداری میکند. بنابراین، اگر پدر کتاب بخواند یا فیلمهای تاریخی ببیند، فرزند نیز بهدلیل ذهن کنجکاوی که دارد، به مطالعه و پیگیری موضوعات علاقهمند میشود.
وی تصریح کرد: اگر فضای خانواده برای مطالعه فراهم باشد، کودک نیز به همان سمت کشیده میشود؛ اما اگر فضای خانه دائماً تحت تأثیر مسائل مالی، پول، چک و دغدغههای اقتصادی باشد، طبیعی است که کتاب و مطالعه جایگاه چندانی پیدا نکند.
*فرهنگ مطالعه باید از خانه آغاز شود
این کارشناس فرهنگی با بیان اینکه مشکلات اقتصادی نیز در کاهش توجه خانوادهها به کتاب مؤثر است، اظهار کرد: متأسفانه به دلیل درگیری خانوادهها با مسائل معیشتی و اقتصادی، فرصت و توجه کمتری برای کتاب و کتابخانه دارند.
ابراهیمی با بیان اینکه فرهنگسازی در زمینه کتاب و مطالعه باید ریشهای باشد و از خانواده آغاز شود افزود: در واقع، انسان ابتدا باید خود عامل باشد و سپس از دیگران انتظار داشته باشد. کودکان نیز بهتدریج از رفتار والدین یاد میگیرند.
*کتاب خریداری میشود، اما خوانده نمیشود
وی درباره فاصله میان خرید کتاب و مطالعه واقعی نیز گفت: بسیاری از خانوادهها هم برای خود و هم برای فرزندانشان کتاب میخرند و آن را در کتابخانه قرار میدهند، اما پس از آن، دیگر کتاب باز نمیشود و مطالعهای اتفاق نمیافتد.
وی با اشاره به نقش اساسی والدین در این زمینه پیشنهاد کرد: والدین میتوانند برای مطالعه فرزندانشان مشوقهایی در نظر بگیرند؛ برای مثال، از کودک بخواهند پس از خواندن کتاب، برداشت خود را از آن برایشان بیان کند و در صورت انجام این کار، او را تشویق کنند. تشویق میتواند در تقویت انگیزه مطالعه مؤثر باشد؛ چراکه حتی بزرگسالان نیز به آن نیاز دارند و اگر فرد تشویق نشود، ممکن است انگیزهاش بهتدریج کاهش یابد.
*گرانی کتاب؛ مانعی دیگر برای مطالعه
این کارشناس فرهنگی با اشاره به افزایش قیمت کتاب اظهار کرد: در کنار مسئله فرهنگسازی، هزینه بالای خرید کتاب نیز به یکی از موانع مطالعه تبدیل شده است و متأسفانه همین امر باعث میشود کتاب جایگاه مشخصی در سبد هزینه خانوارها نداشته باشد.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت از کتاب و کاهش هزینه دسترسی به آن گفت: باید برای ارزانتر شدن کتاب و دسترسی آسانتر فرزندان به آثار مناسب، سیاستهای حمایتی جدیتری در نظر گرفته شود.
*فضای مجازی؛ رقیب جدی کتاب و کتابخوانی
این کارشناس فرهنگی با اشاره به گسترش استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی اظهار کرد: محتوای کوتاه و سریعی که امروزه در فضای مجازی در اختیار مخاطبان قرار میگیرد، بهتدریج حوصله و تمرکز آنها را برای مطالعه طولانیمدت کاهش داده است.
ابراهیمی ادامه داد: مخاطب امروز با یک عکس، ویدئوی چندثانیهای یا یک پیام کوتاه، اطلاعات را سریع دریافت میکند و همین مسئله باعث شده است حوصله او برای خواندن یک صفحه یا چندین صفحه کتاب کاهش پیدا کند.
وی افزود: البته پادکستها نیز با استقبال مواجه شدهاند و افراد میتوانند از طریق آنها اطلاعات کسب کنند، اما مطالعه کتاب تجربهای متفاوت است. کتاب چاپی در کنار انسان باقی میماند و پس از مطالعه نیز میتوان آن را در کتابخانه نگهداری کرد و بارها به آن مراجعه کرد.
این کارشناس فرهنگی با اشاره به کاهش میزان مطالعه روزنامهها گفت: امروزه کمتر کسی را میبینیم که روزنامه در دست داشته باشد و این فرهنگ تا حد زیادی از بین رفته است؛ چراکه بخش زیادی از اطلاعات مورد نیاز مردم از طریق تلفن همراه و اینترنت در دسترس آنها قرار میگیرد.
ابراهیمی خاطرنشان کرد: اینترنت و تلفن همراه از یک سو دسترسی به اطلاعات را آسان کردهاند و حتی امکان دریافت و مطالعه کتابهای الکترونیکی را فراهم میکنند، اما از سوی دیگر، فرهنگ مطالعه کتاب چاپی و حضور ماندگار آن در زندگی افراد را تحت تأثیر قرار دادهاند.
** تبلیغات کتاب؛ حلقه مفقوده فرهنگسازی
وی با انتقاد از کمبود تبلیغات در زمینه کتاب و کتابخوانی اظهار کرد: در سطح شهر شاهد بیلبوردهای متعددی برای تبلیغ کالاها و محصولات مختلف هستیم، اما کمتر تبلیغی درباره کتاب و کتابخانه میبینیم. باید بخشی از ظرفیتهای تبلیغاتی به معرفی کتابهای مناسب و ترویج فرهنگ مطالعه اختصاص یابد.
این کارشناس فرهنگی افزود: صداوسیما میتواند برنامههایی با حضور دانشآموزان در سنین مختلف تولید کند و آنها را به گفتوگو درباره کتاب دعوت کند. چنین برنامههایی میتواند بر خانوادهها و کودکان تأثیر بگذارد و آنها را به مطالعه تشویق کند.
*کتاب؛ پایه پیشرفت نسل آینده
ابراهیمی با تأکید بر اینکه کتاب میتواند نقش مهمی در رشد نسل آینده داشته باشد، گفت: برای پیشرفت و پرورش بهتر نسل آینده، هیچچیز به اندازه کتاب کمککننده نیست و باید فرهنگ کتابخوانی را بار دیگر به جامعه بازگرداند.
وی در ادامه با انتقاد از وضعیت سواد خواندن و نوشتن برخی دانشآموزان اظهار کرد: امروزه حتی برخی دانشآموزان در خواندن متن کتابهای درسی نیز با مشکل مواجهاند.
این کارشناس فرهنگی افزود: در گذشته، دیکته، انشا و هنر جایگاه مشخصی در آموزش داشتند، اما با حذف یا کمرنگ شدن این بخشها، بسیاری از مهارتها نیز تضعیف شدهاند و در نهایت، بخش زیادی از فرایند آموزش به حفظ کردن مطالب برای کسب نمره محدود شده است.
ابراهیمی تصریح کرد: وقتی دانشآموز فقط برای گرفتن نمره درس میخواند، هویت، تفکر و مهارتهای او کمتر مورد توجه قرار میگیرد و نتیجه آن، نسلی است که صرفاً برای گذر از مراحل تحصیلی آموزش دیده است.
احترام به کتاب نیز باید آموزش داده شود
وی با اشاره به رفتار برخی دانشآموزان با کتابهای درسی گفت: متأسفانه برخی افراد گاهی با کتاب مانند شیئی بیارزش رفتار میکنند. بسیاری از دانشآموزان پس از پایان امتحانات، کتابهای درسی خود را پاره میکنند یا از بین میبرند؛ گویی با کتاب احساس بیگانگی میکنند یا حتی از آن بیزارند.
وی ریشه این رفتار را تا حد زیادی در خانواده دانست و افزود: اگر در خانواده به کودک آموزش داده شود که کتاب چه جایگاهی دارد و چرا باید از آن مراقبت کرد، رفتار او نیز تغییر میکند. کتاب باید بهعنوان وسیلهای ارزشمند در خانه مورد احترام قرار گیرد.
این کارشناس فرهنگی در پایان گفت: با وجود همه این مشکلات، هنوز افرادی هستند که مطالعه و تحقیق میکنند و دانش خود را افزایش میدهند. این افراد در جمعهای مختلف نیز دانستههایشان را منتقل میکنند و ممکن است از میان دهها نفری که با آنها در ارتباطاند، چند نفر از این اطلاعات بهره ببرند و مطالب مطرحشده برایشان مفید باشد.
