بازارچه دائمی؛ مطالبه دیرین و بیپاسخ هنرمندان صنایعدستی همدان
سپهرغرب، گروه گردشگری- شهره کرمی؛ فعالان حوزه صنایعدستی همدان در سه گفتوگوی مجزا، فارغ از تفاوت در نوع فعالیتشان، بر یک خلأ مشترک تأکید کردند؛ «نبود بازارچهای دائمی برای عرضه محصولات». آنها معتقدند در شرایطی که رکود بازار، گرانی مواد اولیه و کمبود حمایتهای مؤثر، نفسِ تولید را به شماره انداخته، بیسرانجام ماندن وعدههای پیشین، ضرورتِ ایجاد فضایی ثابت برای فروش محصولات را بیش از پیش آشکار کرده است.
صنایعدستی همدان، با تکیه بر پیشینهای غنی، تنوعی چشمگیر در رشتههای هنری و حضور گسترده هنرمندان در شهرها و روستاهای استان، سالهاست بهعنوان یکی از ظرفیتهای مهم فرهنگی و اقتصادی این خطه شناخته میشود؛ ظرفیتی که میتواند افزون بر صیانت از هویت بومی، در اشتغالزایی، توسعه گردشگری و رونق اقتصاد محلی نیز نقشی تعیینکننده ایفا کند. با این حال، یکی از مطالبات اصلی فعالان این حوزه یعنی «ایجاد بازارچههای دائمی صنایعدستی برای عرضه مستقیم، مستمر و هدفمند تولیدات هنرمندان» که از دهه 90 بارها مطرح شده، همچنان بیپاسخ مانده است.
این مطالبه در سالهای گذشته نهتنها در سطح استانی، بلکه در قالب مصوبات ملی و سفرهای استانی دولت نیز مورد توجه قرار گرفت و حتی احداث یا مرمت برخی فضاها برای راهاندازی بازارچههای دائمی در دستور کار قرار گرفت، اما آنگونه که انتظار میرفت، به سرانجام نرسید. اکنون نیز با وجود ظرفیتهای گسترده همدان در حوزه صنایعدستی، نبود بازار فروش پایدار همچنان یکی از موانع جدی پیشروی هنرمندان بهشمار میرود؛ مسئلهای که در کنار رکود بازار، افزایش هزینههای تولید و کمبود حمایتهای مؤثر، چالشهای این حوزه را دوچندان کرده است.
در همین راستا، محمدرضا خلجی، معاون صنایعدستی اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی همدان، با اشاره به جایگاه ویژه استان در این عرصه و فعالیت بیش از 50 هزار هنرمند و 32 هزار کارگاه کوچک، تأکید کرده که پروژه احداث سه بازارچه دائمی صنایعدستی در همدان، ملایر و نهاوند که در سال 1401 مورد تأکید و تصویب قرار گرفت، بهدلیل تغییر دولت و تخصیص نیافتن کامل اعتبارات، با کندی مواجه شده و از شتاب اولیه بازمانده است. برای بازارچه دائمی همدان، «کاروانسرای جلدی» در مجاورت محوطه تاریخی هگمتانه در نظر گرفته شده و این پروژه با وجود هزینهکرد اولیه و پیشرفت بخشی از مرمت، همچنان برای تکمیل و بهرهبرداری نیازمند تأمین بهموقع منابع مالی و حمایت جدی مدیریت کلان استان است؛ حمایتی که میتواند حلقه مفقوده میان تولید، عرضه و فروش صنایعدستی همدان را تکمیل کند. با آنکه این امر از دهه 90 اولویتهای مهم و مورد تأکید چندین رئیس جمهور نیز بوده اما هنوز محقق نشده است.
با توجه به اهمیت موضوع و برای بررسی وضعیت فروش محصولات صنایعدستی و ضرورت ایجاد بازارچههای دائمی صنایعدستی، با حمید محمدی، فعال حوزه سفال و صادرکننده، معصومه جعفری فیض، فعال حوزه نقاشی روی شیشه، و ترابپور، هنرمند صنعت چرم، گفتوگو کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
*بازارچههای دائمی؛ کلید رونق صنایعدستی
یک فعال صنایعدستی در حوزه سفال، ایجاد بازارچههای دائمی در مراکز استانها و شهرستانهای بزرگ را از مهمترین راهکارهای افزایش فروش دانست و گفت: اختصاص فضاهای ثابت و دائمی برای عرضه محصولات، نقشی کلیدی در رونق بازار داخلی ایفا میکند.
حمید محمدی با اشاره به سابقه سه دههای فعالیت خود اظهار کرد: نزدیک به 30 سال است که در زمینه سفالگری کارگاهی فعال داریم. در حوزه صادرات نیز سالهاست که با ارسال مستقیم محصولات به کشور عراق، مشتریان ثابت و قدیمی خود را حفظ کردهایم.
وی درباره وضعیت بازار فروش این محصولات افزود: در حال حاضر، محصولات ما بدون واسطه و بهطور مستقیم به دست خریداران میرسد؛ به همین دلیل، از میزان سهم و سود واسطهها در بازار اطلاع دقیقی نداریم.
*رکود حاکم بر بازار داخلی
وی با اشاره به وضعیت نامطلوب بازار داخلی گفت: با توجه به شرایط اقتصادی کشور، بازار داخل اوضاع چندان مناسبی ندارد و کاهش قدرت خرید مردم در کنار رکود عمومی، فروش داخلی را با کاهش چشمگیری مواجه کرده است.
این هنرمند همدانی تصریح کرد: مشکلات اقتصادی و شرایط حاکم بر جامعه، عملاً بازار داخلی را در وضعیت رکود قرار داده و تحرک را از این بخش گرفته است.
* صادرات سفال هم کاهش یافته است
محمدی با اشاره به وضعیت صادرات سفال بیان کرد: صادرات این محصول نسبت به گذشته افت محسوسی داشته است؛ افزایش تعرفههای گمرکی، رشد هزینهها در عراق و نوسانات نرخ ارز ازجمله عواملی است که منجر به کاهش صادرات سفال شده است. با وجود این چالشها، فعالیتها همچنان متوقف نشده و فعالان این حوزه، متناسب با توان و سرمایه خود، به کار ادامه میدهند.
وی درباره شیوه عرضه محصولات در بازار داخلی نیز گفت: در حال حاضر فروشگاه فیزیکی یا بستر فروش آنلاین نداریم و فروش محصولات صرفاً بهصورت مستقیم و بر پایه ارتباط بیواسطه با مشتریان انجام میشود.
*بازارچههای دائمی؛ ضرورتی برای رونق صنایعدستی
این فعال صنایعدستی در بخش دیگری از این گفتوگو، ایجاد بازارچههای دائمی را راهکاری راهبردی برای رونق فروش سفال و سایر محصولات هنری دانست و تأکید کرد: پیشنهاد ما اختصاص فضاهایی ثابت و مناسب در مراکز استانها و شهرهای بزرگ برای عرضه این محصولات است.
محمدی ادامه داد: این مراکز باید ماهیت دائمی داشته باشند، نه فصلی یا موقت؛ چرا که استقرار در محلی ثابت و همیشگی، قطعاً به افزایش فروش صنایعدستی در سطوح مختلف کمک شایانی خواهد کرد.
*لزوم ساماندهی مراکز عرضه با حمایت دستگاههای مسئول
وی با اشاره به وضعیت فعلی عرضه محصولات گفت: در حال حاضر برخی فعالان بهصورت پراکنده و در قالب مغازههای شخصی یا بساط در ورودی و خروجی شهرها و نقاط پرتردد اقدام به فروش میکنند. با این حال، اگر این موضوع بهصورت منسجم و با نظارت و حمایت استانداریها و دستگاههای مسئول ساماندهی شود، اثرگذاری آن در سطح کشور به مراتب بیشتر خواهد بود.
این صادرکننده سفال تأکید کرد: اگر مسئولان، بهویژه در سطح ملی و استانی، برای ایجاد چنین فضاهای دائمی هماهنگ شوند، زمینه فروش بهتر و گستردهتر صنایعدستی فراهم میشود.
محمدی درباره شرایط همدان نیز گفت: شاید این نیاز در همدان کمتر احساس شود؛ چرا که نزدیکی به لالجین و وجود مرکز فروش سفال در جوار آرامگاه باباطاهر که کارکردی نمایشگاهی دارد، تا حدودی خلأ موجود را پر کرده است. با این حال، اجرای چنین طرحی در سایر استانها و شهرستانهای کشور میتواند تحولی ملموس در رونق فروش ایجاد کند.
وی در پایان با اشاره به رکود بازار داخلی و افت صادرات، خاطرنشان کرد: با وجود تمام این چالشها، فعالان این عرصه همچنان با تکیه بر توان و بضاعت خود، برای سرپا نگه داشتن فعالیتشان میکوشند.
*توقف تولید؛ پیامد گرانی مواد اولیه و فقدان حمایتها
در ادامه، فعال حوزه نقاشی روی شیشه گفت: افزایش سرسامآور قیمت مواد اولیه، کاهش چشمگیر سفارشها و نبود حمایتهای مؤثر، بسیاری از فعالان صنایعدستی را به مرز رکود و حتی ورشکستگی کشانده است.
معصومه جعفریفیض، با تأکید بر اینکه ایجاد بازارچههای دائمی و حمایت واقعی از هنرمندان میتواند گرهگشای بخشی از مشکلات فروش باشد، افزود: نزدیک به هشت ماه است که فعالیتم متوقف شده؛ چراکه با شرایط فعلیِ قیمتِ مواد اولیه و افت شدید تقاضا، ادامه کار به شیوه گذشته دیگر توجیه اقتصادی ندارد.
* مواد اولیه گران شده و برخی اقلام دیگر وارد کشور نمیشود
وی با اشاره به چالشهای تأمین مواد اولیه در هنر نقاشی روی شیشه، گفت: بسیاری از رنگهای مخصوص و آبطلا که پیشتر با قیمت مناسب تهیه میشد، اکنون یا نایاب شدهاند و یا بهدلیل افزایش سرسامآور قیمت، خریدشان برای هنرمند صرفه اقتصادی ندارد.
او در تشریح این جهش قیمتها افزود: زمانی یک بطری آبطلا را با 150 هزار تومان تهیه میکردم، اما اکنون قیمت همان مواد به 200 میلیون تومان رسیده؛ شرایط بهقدری دشوار شده که ادامه تولید برای بسیاری از هنرمندان غیرممکن است.
*توقف فعالیت حرفهای
این فعال صنایعدستی با بیان اینکه ناچار به توقف فعالیت در حوزه نقاشی روی شیشه شده، اظهار کرد: در حال حاضر تنها بهصورت محدود در حوزه نقاشی روی سفال فعالیت دارم. قیمت آثار، با توجه به هزینههای تمامشده، از حدود دو میلیون تومان آغاز میشود؛ اما در وضعیت فعلی بازار، فروش همین آثار نیز با چالشهای بسیاری همراه است.
جعفریفیض افزود: هزینههای تولید بهحدی افزایش یافته که حتی در صورت پذیرش سفارشهای خاص نیز، حاشیه سود بسیار ناچیز است. در مجموع، فعالیت حرفهای من در این شاخه فعلاً متوقف شده است.
*رکود حاکم بر بازار صنایعدستی
وی وضعیت کلی بازار را نگرانکننده توصیف کرد و گفت: «امسال رکود بازار به اوج رسیده و تقاضا بهشدت کاهش یافته است؛ وضعیتی که بسیاری از هنرمندان را با مشکلات معیشتی جدی روبهرو کرده است.
وی ادامه داد: بسیاری از همکارانم که پیشتر تولیدات کارگاهی و گسترده داشتند، اکنون یا فعالیت خود را متوقف کردهاند و یا در آستانه ورشکستگی هستند. حتی برخی از آنان که مشتریانی در بازارهای خارجی نظیر عمان و دبی داشتند، به دلیل هزینههای سنگین تولید و رکود حاکم، دیگر توان رقابت و ادامه مسیر را ندارند.
این هنرمند ادامه داد: یکی از دوستانم که کارهای بسیار خاصی تولید میکرد و حتی در خارج از کشور مشتری داشت، چندی پیش با ناراحتی میگفت که بهدلیل افزایش شدید هزینهها عملاً ورشکست شده است. همچنین یکی دیگر از هنرمندان که استاد دانشگاه بود و در تهران گالری داشت و صاحب آثار تألیفی بود، امسال بهدلیل رکود مطلق بازار، فعالیتش را تعطیل کرد.
جعفریفیض افزود: این افراد که زمانی تولید انبوه و درآمد مناسبی داشتند، امروز با وجود تخصص و سابقه حرفهای، در تأمین هزینههای اولیه زندگی خود نیز با مشکل مواجه شدهاند.
وی افزود: ایجاد این فضاها بدون شک مؤثر است، اما نباید آن را تنها راهکار دانست. وقتی قدرت خرید مردم کاهش یافته و هزینههای تولید کمرشکن است، مشکلات ریشهایتر از آن است که تنها با ایجاد یک بازارچه حل شود. با این حال، راهاندازی بازارچههای دائمی میتواند بخشی از مسیر فروش را تسهیل کند و در صورت همراهی با حمایتهای جانبی، شرایط برای هنرمندان بهبود خواهد یافت.
این فعال صنایعدستی با اشاره به بالا بودن هزینه حضور در نمایشگاهها گفت: امروز حتی شرکت در نمایشگاهها هم برای بسیاری از هنرمندان ممکن نیست. بهعنوان نمونه، در تهران برای اجاره یک غرفه در یک فضای نمایشگاهی، رقمی حدود 50 میلیون تومان برای یک ماه درخواست میشود؛ در حالی که با این وضعیت بازار، چنین هزینهای برای هنرمند توجیه اقتصادی ندارد.
جعفریفیض در بخش دیگری از این گفتوگو با یادآوری حمایتهای دورههای گذشته گفت: در زمان ریاست جمهوری آقای احمدینژاد، حمایتهایی نظیر بیمه هنرمندان، واگذاری غرفههای رایگان، تبلیغات محیطی و تأمین اقامت رایگان، به شکل جدیتری پیگیری میشد که همین امتیازات، تداوم فعالیت حرفهای را برای هنرمندان امکانپذیرتر کرده بود.
وی در ادامه با اشاره به بیمه هنرمندان گفت: در آن دوره، برای شاغلان صنایعدستی بیمهای با شرایط ویژه در نظر گرفته شده بود که با توجه به ماهیت سخت این حرفه، بازنشستگی پس از 10 سال فعالیت را ممکن میساخت؛ اما متأسفانه بعدها بخشی از این حمایتها حذف شد و مزایایی که هنرمندان از آن بهرهمند بودند، از بین رفت.
او افزود: حذف این حمایتها و کاهش توجه به صنایعدستی در دورههای بعد، فشار مضاعفی بر هنرمندان وارد کرد و بسیاری از فعالان این حوزه را از ادامه مسیر بازداشت.
این هنرمند با اشاره به ویژگی آثار خود در رشته نقاشی روی شیشه گفت: این آثار از ماندگاری بالایی برخوردارند و رنگهای آن کاملاً ثابت است؛ بهگونهای که حتی با شستوشو در ماشین ظرفشویی یا قرار گرفتن در فر، کیفیت و رنگ آنها تغییری نمیکند.
جعفریفیض ادامه داد: این شیوه کار ریشهدار است و رنگهای مورد استفاده در آن سابقه طولانی دارد. من نیز کوشیدم این هنر را احیا کنم و خوشبختانه با استقبال بسیار خوبی مواجه شد.
*از اوج نمایشگاهها تا رکود امروز
وی در ادامه گفت: در سالهای گذشته، در نمایشگاهها با استقبال زیادی روبهرو میشدم و بارها پیش میآمد که غرفه من بیشترین فروش را داشته باشد. آثار من به دلیل خاص و متفاوت بودن، حتی پس از پایان نمایشگاهها نیز متقاضیان زیادی داشتند و مشتریان پیگیر سفارشهای جدید بودند.
این هنرمند صنایعدستی با اشاره به تجربهاش در نمایشگاهی در شیراز افزود: در آن رویداد، با وجود تنوع بالای غرفهها، یکی از بازدیدکنندگان پس از تماشای همه سالنها، کارهای مرا منحصربهفرد توصیف کرد و خریدی انجام داد. همین بازخوردها گواه آن است که این هنر اگر بهدرستی معرفی و حمایت شود، ظرفیت بالایی برای جذب مخاطب دارد.
جعفریفیض خاطرنشان کرد: هنوز هم برخی مشتریان قدیمی تماس میگیرند و پیگیر آثار جدید هستند، اما چالش اصلی اینجاست که هزینههای تولید بهشدت بالا رفته و ادامه کار را برای هنرمند بسیار دشوار کرده است.
وی درباره وضعیت کنونی خود گفت: در حال حاضر بهدلیل رکود بازار، در تهران به آموزش روی آوردهام و فعالیت اصلی هنریام متوقف شده است؛ اگرچه همچنان به این هنر دلبستگی دارم و جای خالی کار کردن در این حوزه را حس میکنم.
این فعال صنایعدستی در پایان گفت: امیدوارم با بهبود شرایط اقتصادی کشور و فراهم شدن بستر مناسب برای تأمین مواد اولیه، بتوانم بار دیگر فعالیت حرفهای خود را در زمینه نقاشی روی شیشه از سر بگیرم.
در ادامه هنرمند صنعت چرم با اشاره به سابقه 20 ساله خود در این هنر-صنعت، به تکرار مطالبات فعالان این حوزه و بینتیجه ماندن آنها اشاره کرد و گفت: مدتهاست است که موضوع ایجاد بازارچههای دائمی برای عرضه محصولات صنایعدستی مطرح میشود، اما همچنان در حد حرف باقی مانده و هیچ اقدام عملی و مؤثری در این راستا صورت نگرفته است.
ترابپور، در ادامه افزود: بیان این مطالب در رسانهها زمانی ارزشمند است که گوش شنوایی برای شنیدن و ارادهای برای پیگیری وجود داشته باشد. در غیر این صورت، گفتوگوهای اینچنینی صرفاً اتلاف وقت برای فعالان این حوزه و خبرنگاران است.
* بازارچه دائمی صنایعدستی همدان؛ مطالبهای که دیگر نباید پشت وعدهها بماند
مرور گفتههای هنرمندان و مسئولان نشان میدهد مسئله صنایعدستی همدان، بیش از آنکه به نبود ظرفیت تولید مربوط باشد، به ضعف در تکمیل زنجیره عرضه و فروش بازمیگردد. هنرمندانی که سالها در حوزههایی چون سفال، نقاشی روی شیشه و چرم فعالیت کردهاند، از یک درد مشترک سخن میگویند؛ اینکه تولید، بدون برخورداری از بازار ثابت، نمیتواند به پایداری اقتصادی منجر شود.
از سوی دیگر، مسئولان نیز اصلِ ضرورت ایجاد بازارچههای دائمی را انکار نمیکنند و حتی از جانمایی، مرمت و پیشرفت برخی پروژهها خبر میدهند. با این حال، آنچه همچنان مغفول مانده، عبور از مرحله اعلام و ورود به مرحله اقدام مؤثر است.
واقعیت این است که صنایعدستی همدان برای بقا، بیش از برگزاری نمایشگاههای موقت و بازارچههای فصلی، به سازوکاری پایدار، منظم و قابل اتکا نیاز دارد؛ فضایی که هنرمند بتواند با اطمینان خاطر، محصول خود را عرضه کند، گردشگر بتواند به آن دسترسی داشته باشد و بازار نیز از حالت مقطعی و ناپایدار خارج شود. در غیر این صورت، استمرار وضع موجود نهتنها کمکی به رونق این حوزه نخواهد کرد، بلکه بهتدریج انگیزه تولید را کاهش داده و بخشی از ظرفیت انسانی و فرهنگی این استان را فرسوده خواهد کرد.
اکنون که هم مطالبه هنرمندان روشن است، هم ضرورت موضوع برای متولیان مشخص شده و هم برخی زیرساختهای اولیه در نقاطی از استان شکل گرفته، انتظار میرود مسئولان با شفافیت بیشتری درباره زمان بهرهبرداری این بازارچهها سخن بگویند. مطالبه امروز فعالان صنایعدستی همدان، دیگر صرفاً شنیدهشدن نیست؛ آنها پاسخ روشن، زمانبندی مشخص و نتیجه عملی میخواهند؛ مطالبهای که بیپاسخ گذاشتن آن، به معنای نادیده گرفتن یکی از مهمترین ظرفیتهای فرهنگی و اقتصادی استان خواهد بود.
