همدانیکا با هوش مصنوعی متولد میشود؛ گامی فراتر از کتاب، به سوی دانشنامه مجازی
مرکز همدانشناسی با رونمایی از بستری مبتنی بر هوش مصنوعی، گامی جسورانه در عرصه دیجیتال برداشته است. این ابتکار نوآورانه که امکان گفتوگوی متنی و صوتی با لهجه همدانی را برای کاربران فراهم میکند، در کنار تدوین دانشنامه مکتوب 40 جلدی، افقهای جدیدی را در مسیر معرفی مجازی فرهنگ و تاریخ همدان میگشاید.
پروژه عظیم «دانشنامه 40 جلدی استان همدان» که از سال 1400 دچار وقفه شده بود، اکنون با پیگیریهای مستمر، در قالب «مرکز همدانشناسی» جانی تازه گرفته است. این مرکز به مدیریت «محمدباقر حسینیسیر»، علاوه بر طی کردن مراحل ثبت ملی خود، چشماندازی مبتنی بر 7 محور اساسی را برای آینده ترسیم کرده است. محورهای اولیه این چشمانداز بر سه پایه استوار است: 1. تولید آثار مکتوب (با تمرکز ویژه بر دانشنامه 40 جلدی به عنوان هسته اصلی فعالیتها)، 2. تشکیل گروههای اندیشهورز جهت همفکری و سیاستگذاری و 3. آغاز پروژههای تاریخ شفاهی با هدف ثبت و ضبط خاطرات مفاخر زنده و تدوین یادنامههای مشاهیر درگذشته استان.
در ادامه این مسیر، مرکز همدانشناسی گامهای نوآورانهای برداشته که از برجستهترین آنها میتوان به بهرهگیری از فناوری هوش مصنوعی برای ایجاد بستر تعاملی و مجازی «همدانیکا» اشاره کرد؛ طرحی که هدف آن، در دسترس قرار دادن نسخه دیجیتال و پویای دانشنامه، پیش از انتشار نسخه مکتوب است.
افزون بر این، مرکز با طراحی و اجرای برنامههایی نظیر «نشستهای تخصصی ماهانه»، رویداد «شبهای همدان» در 9 شهرستان استان و آیین سالانه «چلچراغ» (ویژه تجلیل از پژوهشگران)، تعاملی فعال را با جامعه محلی و نخبگان آغاز کرده است. همافزایی با دستگاههای اجرایی برای پیشبرد پروژههای مشترک، ازجمله تدوین «تاریخ آموزش و پرورش همدان» از دیگر اقدامات کلیدی این مرکز برای تقویت ساختار اجرایی و توسعه فعالیتهای مجازی بهشمار میرود.
بخش نخست این گفتوگو که در شماره پیشین روزنامه به چاپ رسید، به بررسی کارنامه و اقدامات انجامشده این مرکز اختصاص داشت. در بخش دوم این گزارش، مدیر مرکز همدانشناسی و دانشنامه استان همدان، به تشریح افقهای پیش رو و برنامههای آتی این مرکز پرداخته است که در ادامه میخوانید:
محمدباقر حسینیسیر با اشاره به وقفه پیشآمده در روند فعالیتهای این مجموعه اظهار کرد: این پروژه تا سال 1400 از رونق خوبی برخوردار بود؛ اما پس از تغییرات مدیریتی در حوزه هنری و عدم باور مدیریت جدید به این مسیر، کار تدوین دانشنامه با چالش جدی مواجه و در نهایت متوقف شد؛ تا جایی که آثار موجود نیز تنها در شمارگانی بسیار محدود به چاپ میرسید.
وی افزود: در سالهای اخیر، با همفکری علاقهمندان به فرهنگ و همراهی پیشکسوتان و مسئولان ارشد استان، تصمیم بر آن شد که این مسیر ارزشمند متوقف نشود. در همین راستا و به پیشنهاد استاد فقید، دکتر اذکایی، عنوان «مرکز همدانشناسی» برای این نهاد انتخاب شد و پروژه «دانشنامه استان همدان» نیز به عنوان یکی از زیرمجموعههای اصلی آن تعریف گردید.
مدیر مرکز همدانشناسی تصریح کرد: این موضوع در جلسات متعددی با استانداری، بهویژه با استاندار جدید، جناب آقای دکتر ملانوری پیگیری شد که در پی آن، اساسنامه مرکز تدوین و مجوزهای لازم اخذ گردید. در حال حاضر نیز مراحل اداری ثبت مرکز در اداره ثبت شرکتها برای دریافت شناسه ملی در حال انجام است.
*ترسیم چشمانداز نوین در قالب 7 محور اجرایی
حسینیسیر در تشریح برنامههای دوره جدید فعالیت مرکز همدانشناسی گفت: برنامههای ما در قالب یک چشمانداز هفتمحوره دنبال میشود که عبارتند از محور نخست؛ تولید آثار: تمرکز ویژه بر تدوین و انتشار کتابها با تأکید بر اینکه دانشنامه، هسته اصلی و به اصطلاح «گل سرسبد» تولیدات مرکز است. محور دوم؛ تشکیل گروههای اندیشهورز شامل راهاندازی کارگروههای فکری در سطوح مختلف (هفتگی، ماهانه و فصلی) شامل شورای عالی/هیئت امنا و کارگروههای علمی نهگانه با حضور استادان برجسته داخل و خارج از استان. محور سوم؛ یادنامهها، آیینهای نکوداشت و تاریخ شفاهی. محور چهارم؛ آرشیو اسناد، بانک اطلاعات و کتابخانه تخصصی همدانشناسی. محور پنجم؛ همایشها و نشستهای تخصصی. محور ششم؛ مشارکت و همافزایی با ادارات، مؤسسات و بخش خصوصی و محور هفتم؛ توسعه ساختار اجرایی و زیرساختها: ساماندهی ساختمان مرکز، راهاندازی وبسایت، فعالسازی بستر مجازی و برنامهریزی برای سفرهای مطالعاتی.
وی در ادامه به تشریح جزئیات کتابخانه تخصصی این مرکز پرداخت و گفت: این کتابخانه بهطور ویژه در سه بخش مجزا طراحی شده است؛ بخش نخست به کتابهای حوزه همدان و همدانشناسی اختصاص دارد. بخش دوم شامل تمامی آثار قلمزده توسط نویسندگان همدانی است، حتی اگر موضوع کتاب آنها ارتباطی با همدان نداشته باشد. بخش سوم نیز به گردآوری دانشنامههای معتبر و برجسته ایران و جهان اختصاص یافته است.
این پژوهشگر با اشاره به پیشینه فضاهای کتابخانهای در این حوزه یادآور شد: در حال حاضر کتابخانه تخصصی میراث فرهنگی در ابتدای خیابان پاستور فعال است. همچنین در همین راستا، خانم ولدی از نویسندگان دانشنامه، اثری پژوهشی تحت عنوان «تاریخ کتابخانهها در همدان» تألیف کردهاند که اکنون در مرحله ویراستاری و صفحهآرایی قرار دارد.
*نمونهای از کار مشارکتی؛ «تاریخ آموزش و پرورش همدان»
حسینیسیر با اشاره به اهمیت همافزایی با دستگاههای اجرایی استان اظهار کرد: در دوره جدید، نشستهای مشترکی را با ادارهکل آموزش و پرورش برگزار کردیم که یکی از ارزشمندترین دستاوردهای آن، تدوین کتاب «تاریخ آموزش و پرورش همدان» به قلم استاد محمود عالمی است. این اثر پژوهشی ارزشمند، همراه با عکسها، اسناد تاریخی و روایتهای کامل، سیر تحول آموزش در همدان را از دوران مکتبخانهها تا شکلگیری مدارس نوین به تصویر کشیده است.
وی افزود: این کتاب پس از طی مراحل ویراستاری و صفحهآرایی، با مشارکت و همکاری آموزش و پرورش منتشر خواهد شد. شایان ذکر است که در مسیر گرداوری این اثر، از پژوهشها و زحمات اساتید برجسته دیگری همچون عباس زند و جهانپور نیز بهره گرفتهایم.
*«همدانیکا»؛ گام بلند مرکز همدانشناسی در بستر هوش مصنوعی
مدیر مرکز همدانشناسی در تشریح رویکرد نوین این مرکز در فضای مجازی گفت: یکی از راهبردهای جدید ما، راهاندازی بخش مجازی و مدخلنویسی الفبایی دانشنامه پیش از انتشار نسخه مکتوب آن است؛ تجربهای موفق که پیش از این در برخی شهرهای دیگر کشور نیز آزموده شده است.
حسینیسیر در ادامه افزود: در همین راستا و با همکاری محمدامین شریفی، بستری هوشمند مبتنی بر فناوری هوش مصنوعی طراحی و راهاندازی کردهایم. در گام نخست، منابع مرجعی نظیر کتابهای فرهنگ واژگان و اصطلاحات همدانی به این سیستم تغذیه شده است. این بستر تعاملی، امکان گفتوگوی متنی و در آینده نزدیک صوتی را پیرامون فرهنگ، اصطلاحات و اطلاعات تاریخی همدان با لهجه شیرین همدانی برای کاربران فراهم میکند.
وی به الگوبرداری از طرحهای موفق کشوری اشاره کرد و گفت: بهمنظور بهرهگیری از تجارب میدانی، سفرهای مطالعاتی متعددی به شهرهایی نظیر تهران، رشت، کاشان و اصفهان داشتهایم تا از مدلهای موفق دانشنامهای و درگاههای شهری الگوبرداری کنیم. برای نمونه، در طرح «اصفهانیکا» روند کار برعکس الگوهای سنتی بود؛ یعنی به جای شروع از نسخه مکتوب، ابتدا بستر مجازی و دیجیتال دانشنامه فعال شد. ما نیز با الهام از این ایده موفق، در حال ساماندهی پلتفرم «همدانیکا» با همکاری آقای شریفی هستیم تا فرهنگ و تاریخ همدان را در قالبی پویا و مدرن ارائه دهیم.
*تاریخ شفاهی، یادنامهها و نشستهای تخصصی؛ محورهای تازه مرکز همدانشناسی
وی تاریخ شفاهی را از محوریترین برنامههای مرکز همدانشناسی دانست و تأکید کرد: به این جمعبندی رسیدهایم که سرمایه اصلی همدان، پیش از هر چیز، شخصیتها و مفاخر برجسته و زنده این استان هستند؛ چهرههای ارزشمندی که باید پیش از آنکه دیر شود، خاطرات، تجربهها و دیدگاههایشان ثبت و ماندگار شود.
مدیر مرکز همدانشناسی افزود: در همین راستا، تدوین مجموعهای از کتابهای گفتوگومحور را در دستور کار قرار دادهایم. این آثار فراتر از یک مصاحبه ساده خواهند بود و در قالب کتابهایی جامع تنظیم میشوند که هر کدام دستکم سه بخش اصلی شامل: زیستنامه، معرفی آثار، و تبیین دیدگاههای تخصصی آن شخصیت درباره مسائل فرهنگی و اجتماعی ایران و همدان را دربر میگیرد.
حسینیسیر با اشاره به تجربههای موفق گذشته در این زمینه یادآور شد: در دوره پیشین نیز مصاحبههایی انجام شده بود که باید به کتاب تبدیل میشدند. ازجمله این اقدامات، گفتوگوی مفصلی با استادان برجسته، دکتر اذکایی و استاد ذکاوتی بود که در قالب کتاب «در روشنایی دانش: منتشر شد؛ اثری که علاوه بر زندگینامه، به بررسی خاطرات و دیدگاههای آنان درباره همدان و موضوعات مختلف علمی پرداخته است. اکنون نیز درصدد هستیم همین الگو را برای سایر فرزانگان و نویسندگان زنده استان اجرا کنیم.
*روایت خاطرات همدان قدیم از زبان استاد پیشگام هنرهای تجسمی
وی از دکتر محمدحسین حلیمی، پیشکسوت هنرهای تجسمی کشور (متولد 1319)، به عنوان یکی از چهرههای شاخص در این طرح نام برد و گفت: استاد حلیمی که نوه دختری میرزا غلامحسین مکتبدارالاسلام هستند، خاطرات بسیار ارزشمندی از همدان قدیم در سینه دارند.
وی در معرفی این چهره برجسته افزود: دکتر حلیمی در دهههای گذشته برای تحصیل در رشته هنرهای تجسمی و نقاشی به دانشگاه سوربن فرانسه رفت و پس از بازگشت به کشور، سالها بهعنوان استاد تمام دانشگاه به جامعه علمی و هنری خدمت کرد و اکنون بازنشسته شده است. ثبت خاطرات و تجربیات ارزنده ایشان یکی از اولویتهای ما در بخش تاریخ شفاهی است.
مدیر مرکز همدانشناسی با اشاره به ابعاد کاربردی این گفتوگوها تصریح کرد: مصاحبههای انجامشده با استاد حلیمی صرفاً به ثبت خاطرات گذشته محدود نمیشود؛ بلکه دیدگاههای تخصصی ایشان در زمینههایی همچون مبلمان شهری، منظر و ویترین شهری همدان، وضعیت موزهها و چشمانداز آینده شهر را نیز در بر میگیرد که این نظرات میتواند بهعنوان بازویی مشورتی و الهامبخش در اختیار دستگاههای اجرایی نظیر شهرداری، استانداری و متولیان شهرسازی قرار گیرد.
حسینیسیر در ادامه، «محمود شریفیامین» را از دیگر چهرههای محوری این طرح معرفی کرد و گفت: ایشان از شاعران برجسته گویشی همدان هستند که آثار بسیار زیبا و خیالانگیزی را درباره زادگاهشان سرودهاند. در همین راستا و با هدف ثبت این میراث شفاهی و ادبی، با همکاری آقایان میدانچی و حسین زندی، بخشی از اشعار ایشان با خوانش و لهجه خود استاد ضبط و ثبت شده است. همچنین چندین جلسه مصاحبه تفصیلی نیز برای تدوین زندگینامه و ثبت خاطرات ایشان به سرانجام رسیده است.
وی با تأکید بر اینکه طرح ثبت تاریخ شفاهی دامنهای گسترده و مستمر خواهد داشت، افزود: گفتوگو با سایر فعالان و پژوهشگران تاریخ و فرهنگ همدان ازجمله اساتید برجسته، آقایان جهانپور، قدکچی و حمدیه در دستور کار قرار دارد. افزون بر این، در حال برنامهریزی برای مصاحبه با چهرههای نامآشنایی چون مصطفی رحماندوست، دکتر پورنامداریان و در صورت موافقت، دکتر حسین معصومی همدانی هستیم.
*پاسداشت مفاخر زنده و تدوین یادنامه برای درگذشتگان
وی بخش دیگری از رسالتهای مرکز همدانشناسی را برگزاری آیینهای بزرگداشت و تدوین یادنامه معرفی کرد و گفت: این مرکز با همکاری شهرداری و ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان، در تلاش است تا آیینهای نکوداشت مفاخر زنده فرهنگی را با کیفیت و انسجام بیشتری برگزار کند.
این پژوهشگر همچنین با تأکید بر لزوم زنده نگاه داشتن یاد مشاهیر درگذشته استان یادآور شد: برای بزرگانی که دیگر در میان ما نیستند نیز باید آثار مکتوب، منسجم و شایستهای منتشر شود. هرچند پیش از این پژوهشهای پراکندهای در این خصوص انجام شده است، اما مرکز همدانشناسی تدوین یادنامههای جامع و مفصل را در دستور کار دارد که در گام نخست، تهیه یادنامه برای 15 تن از بزرگان ازجمله آقایان اعتماد، عراقچی همدانی و آخوند ملاعلی پیشبینی شده است. این اقدام مکتوب، با برگزاری آیینهای یادبود مشترک با همکاری شهرداری و اداره ارشاد همراه خواهد بود.
*برگزاری نشستهای تخصصی ماهانه
حسینیسیر نشستهای تخصصی را از دیگر برنامههای محوری این مجموعه برشمرد و اظهار داشت: در این بخش، برگزاری 10 نشست تخصصی را پیشبینی کردهایم که نخستین برنامه آن در خردادماه سال جاری و با همکاری ادارهکل کتابخانههای عمومی استان برگزار شد. این نشست با موضوع «پهلوانان و جوانمردان همدانی» و با محوریت نقد و بررسی کتاب استاد جهانپور، در فضایی علمی و صمیمی مورد استقبال قرار گرفت.
وی با اشاره به تداوم این رویدادها افزود: برنامهریزی مرکز به گونهای است که تا پایان سال، هر ماه یک نشست تخصصی را برگزار کنیم. ازجمله موضوعات پیشبینیشده برای نشستهای آتی میتوان به بررسی فرهنگ واژگان همدانی، شاعران و سخنسرایان دیار اکباتان، پیشههای فراموششده، تاریخ معماری همدان، پزشکی عامه و طب سنتی، تاریخ همدان در عصر صفوی و افشاری، نقش استان همدان در انقلاب اسلامی، و تاریخ کتاب و کتابداری در این منطقه اشاره کرد.
مدیر مرکز همدانشناسی همچنین از طراحی ویژهبرنامه دیگری به نام «شبهای مصلا» خبر داد و گفت: این رویداد با همکاری نهاد کتابخانههای عمومی و بر بام تپه مصلا (مجموعه کتابخانه مرکزی) اجرا میشود که طبق برنامهریزیها، برگزاری 6 برنامه از این مجموعه را برای مردادماه در دستور کار داریم.
*«شبهای همدان»؛ ویترینی برای معرفی ظرفیتهای فرهنگی 9 شهرستان استان
حسینیسیر در بخش دیگری از سخنانش، به طراحی طرح گسترده «شبهای همدان» اشاره کرد و گفت: این طرح بزرگ فرهنگی با مشارکت استانداری و فرمانداریها به اجرا درمیآید و تمامی شهرستانهای استان را تحت پوشش قرار خواهد داد. بر این اساس، 10 برنامه ویژه برای شهر همدان و 9 شهرستان دیگر استان پیشبینی شده است.
وی در تشریح جزئیات این طرح اظهار کرد: اگرچه ابعاد اجرایی این برنامه در حال نهایی شدن است، اما هدف اصلی ما این است که در شهریورماه، هر شهرستان بستر مناسبی برای معرفی ظرفیتها، مفاخر، اسناد تاریخی، تصاویر قدیمی، کتابهای بومی و داشتههای فرهنگی خود پیدا کند.
وی خاطرنشان کرد: در هر یک از این شبهای فرهنگی، خاطرات و روایتهای محلی با حضور پیشکسوتان و نخبگان همان شهرستان بازخوانی و ثبت میشود. همچنین در نظر داریم این رویدادها را با برپایی نمایشگاههای چندروزه و برنامههای جانبی در سراسر استان امتداد دهیم.
*«چلچراغ»؛ رونمایی از آثار منتشرشده
این پژوهشگر، از برنامهای دیگر با عنوان «چلچراغ» نام برد و گفت: این برنامه در واقع نوعی آیین سالانه برای تجلیل از نویسندگان، پژوهشگران و همکاران دانشنامه خواهد بود. نخستین دوره این برنامه با محور رونمایی و معرفی 40 اثر منتشرشده دانشنامهای برگزار خواهد شد.
*پیامد احیای دانشنامه؛ بازتعریف هویت همدان
بازگشت پروژه دانشنامه استان همدان با عنوان «مرکز همدانشناسی»، بیش از آنکه صرفاً یک تلاش اداری برای احیای یک پروژه فرهنگی باشد، نمادی از تعهد به پاسداشت میراث ناملموس و ملموس یک سرزمین است. تمرکز بر تاریخ شفاهی و ثبت روایتهای مفاخر زنده، نشان از درک عمیق ارزش سرمایههای انسانی دارد؛ کسانی که تجربیات و دیدگاههایشان، گنجینهای بیبدیل برای فهم امروز و ترسیم فردای همدان محسوب میشود.
برگزاری منظم نشستهای تخصصی در سراسر استان، از «شبهای مصلا» تا «شبهای همدان» در هر شهرستان، نهتنها به توزیع عادلانه فرهنگ و شناخت میراث بومی کمک میکند، بلکه حس تعلق خاطر و مشارکت اجتماعی را در میان شهروندان تقویت خواهد کرد. این رویکرد، دانشنامه را از یک پروژه صرفاً پژوهشی به یک جنبش فرهنگی پویا تبدیل میکند که در آن، مردم نیز نقش فعال دارند.
آنچه این پروژه را برجسته میسازد، نگاه آیندهنگرانه آن است؛ جایی که فناوریهایی چون هوش مصنوعی نه ابزاری برای جایگزینی، بلکه یاریرسانی برای احیای لهجه شیرین همدانی و دسترسی آسانتر به اطلاعات در قالب «همدانیکا» و دانشنامههای مجازی تعریف میشود. این تلفیق سنت و مدرنیته، چشماندازی روشن را برای ثبت، ترویج و ارتقای هویت غنی همدان ترسیم میکند؛ هویتی که شایسته است در قامت یک دانشنامه جامع، به نسلهای آینده سپرده شود.
