سراب هرسین با تلفیقی کم‌نظیر از طبیعت بکر و آثار دوره ساسانی، گنجینه‌ای پنهان در غرب کشور است که برای خروج از سایه بیستون و جهانی‌شدن، نیازمند توسعه زیرساخت‌هاست.
با وجود غنای تاریخی و مواهب الهی، سراب هرسین تاکنون نتوانسته است جایگاه واقعی و شایسته خود را در نقشه گردشگری ایران و حتی استان کرمانشاه پیدا کند. سایه سنگین و شهرت جهانی مجموعه تاریخی بیستون در همسایگی این شهرستان، به جای آنکه پلی برای جذب گردشگر به هرسین باشد، به سدی نامرئی تبدیل شده و هویت مستقل گردشگری این دیار را تحت‌الشعاع قرار داده است. از سوی دیگر، کمبود شدید زیرساخت‌های اولیه رفاهی و اقامتی، فقدان برنامه‌ریزی جامع برای معرفی هدفمند آثار، و پیشروی بی‌ضابطه توسعه شهری در حریم این پهنه باستانی، زنگ خطری جدی برای حفظ اصالت و سلامت این گنجینه به شمار می‌رود.
امروزه کارشناسان و دغدغه‌مندان حوزه میراث فرهنگی بر این باورند که خروج سراب هرسین از این بن‌بست بی‌توجهی، نیازمند یک عزم جدی و مدیریت یکپارچه است. مجموعه‌ای که روزگاری کانون توجه شاهان ساسانی و محلی برای برگزاری آیین‌های کهن بوده، اکنون نیازمند نگاهی نو و سرمایه‌گذاری هوشمندانه است تا بتواند با تکیه بر داشته‌های بی‌نظیر خود، به عنوان یک برند مستقل گردشگری معرفی شود. خبرگزاری مهر در گفت‌وگو با کارشناسان میراث فرهنگی، مدیران منابع آبی و گردشگران، ابعاد تاریخی، چالش‌های محیطی و ظرفیت‌های توسعه این مجموعه بی‌بدیل را مورد واکاوی قرار داده است.
سایه سنگین بیستون و رازهای سر به مهر ساسانی
مرتضی گراوند، کارشناس حوزه میراث فرهنگی با تشریح اهمیت تاریخی این منطقه اظهار کرد: شهرستان هرسین با پیشینه‌ای غنی از پژوهش‌های باستان‌شناسی و سیر تحولات فرهنگی، بی‌تردید یکی از مهم‌ترین مناطق باستانی در لبه غربی فلات ایران محسوب می‌شود. قرارگیری این شهرستان در مسیر جاده ارتباطی شرق به غرب و به استناد داده‌های باستان‌شناسی از دوره پارینه‌سنگی تا دوره اسلامی، همواره مورد توجه گروه‌های انسانی بوده است. با این حال، این منطقه با وجود آثار شاخص، از نبود یک برنامه مدون برای معرفی و توسعه گردشگری رنج می‌برد و معرفی آن تاکنون تک‌محوری و فاقد چارچوب منسجم بوده است.
وی با اشاره به همسایگی هرسین با آثار جهانی افزود: بدون شک این شهرستان برای توسعه گردشگری، به شدت تحت تأثیر میراث جهانی بیستون قرار گرفته و این همسایگی تا حدی مانع از شکل‌گیری هویت مستقل گردشگری برای هرسین شده است. اگرچه «گلیم هرسین» در سطح ملی تا حدودی معرف این شهرستان است، اما پتانسیل عظیم جغرافیایی و باستان‌شناسی آن ناشناخته مانده است؛ از این رو ضرورت دارد اداره کل میراث فرهنگی با تدوین برنامه‌ای هدفمند، هرسین را از سایه بیستون خارج کند. سراب هرسین یکی از مهم‌ترین عناصر زیست‌محیطی است که مجموعه‌ای از آثار تاریخی دوره ساسانی در پیرامون آن شکل گرفته است. با انتقال کانون قدرت از فارس به غرب امپراتوری ساسانی، این منطقه بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در این مجموعه، ساعت سنگی یا آفتابی وجود دارد که نشان از دانش زمان‌سنجی در آن دوران دارد. همچنین دیوار موسوم به فرهادتراش با کارکردی مشابه بیستون اما در ابعاد کوچک‌تر، و یک سکوی پلکانی که احتمالاً برای مراسمات مذهبی و آیین‌های زرتشتی یا مهری استفاده می‌شده، در این مکان قرار دارند که اثبات قطعی کارکرد آن‌ها نیازمند کاوش‌های گسترده‌تر است.
گراوند در ادامه به ظرفیت‌های گردشگری اشاره کرد و گفت: سراب هرسین با چشم‌اندازهای زیبای کوهستانی مانند زرین‌کوه و شیرزکوه، در کنار آثار باستانی شهرستان مانند گوردخمه‌های اسحاقوند و تپه گنج‌دره، ظرفیت تبدیل شدن به مقصد اصلی گردشگری را دارد.اما فقدان زیرساخت‌های اقامتی که مسافران را به سفری یک‌روزه محدود می‌کند و نبود برنامه‌ریزی جامع برای مرمت و معرفی، از موانع اصلی است. با ایجاد اقامتگاه‌های بوم‌گردی و تدوین طرح راهبردی، این سراب می‌تواند نقش مؤثری در رونق اقتصادی منطقه‌ایفا کند. پیشینه پژوهش‌ها در این منطقه به سال 1931 و فعالیت‌های گدار، مورتنس و کلایس بازمی‌گردد. گمانه‌زنی‌های مهدی رهبر در این محوطه، با وجود محدودیت‌هایی چون کابل‌های برق و لوله‌کشی، منجر به کشف سفال‌های هزاره چهارم پیش از میلاد تا دوره‌های اشکانی، ساسانی و اسلامی شد که نشان از حضور مستمر انسان و اهمیت والای این مجموعه دارد.
تهدیدات توسعه شهری و ضرورت تدوین طرح جامع حفاظتی
این کارشناس میراث فرهنگی در بخش دیگری از صحبت‌های خود نسبت به وضعیت حفاظتی آثار هشدار داد و تصریح کرد: قرارگیری بستر تاریخی سراب در دل بافت شهری، آن را در معرض تهدیدات فعالیت‌های عمرانی قرار داده است. ساخت‌وسازهای پیرامونی و تبدیل بخش قابل‌توجهی از محیط به پارک شهری بدون نظارت‌های دقیق حفاظتی، چهره تاریخی آن را مخدوش کرده است. این فضاهای جدید فاقد سازوکار کنترلی هستند و با وجود یادگارنوشته‌ها و دسترسی بدون ضابطه مردم به آثار سنگی ارزشمندی چون ساعت سنگی، هر روز بر آسیب‌پذیری این گنجینه افزوده می‌شود. انتظار می‌رود شهرداری هرسین اقدامات خود را بر مبنای چارچوب‌های الزام‌آور حفاظتی میراث فرهنگی پیش ببرد. همچنین استفاده از آب سراب برای مصارف شرب و احداث تأسیسات فنی مرتبط، اصالت بصری منطقه را به شدت خدشه‌دار کرده است.
وی تأکید کرد: حل این معضلات نیازمند یک طرح ویژه و مصوب است تا تمامی ابعاد حفاظت و توسعه بر اساس شناخت دقیق ظرفیت‌ها تدوین شود. دستگاه‌های اجرایی شامل شهرداری، آب و فاضلاب و منابع طبیعی باید در تعاملی هماهنگ با میراث فرهنگی پای کار بیایند. حفاظت از این میراث یک مسئولیت جمعی است. دستگاه‌های اجرایی وظیفه حراست فیزیکی و برنامه‌ریزی دارند و مردم محلی نیز باید با پرهیز از رفتارهای مخرب، در حفظ پاکیزگی و اصالت محوطه سهیم باشند. با تأمین زیرساخت‌ها، این مجموعه با دو مزیتِ تلفیق طبیعت و تاریخ، و موقعیت مکانی مناسب در مرکز شهر، می‌تواند در سطح استانی، ملی و حتی در قالب مسیر گردشگری بین‌المللی غرب کشور بدرخشد و به موتور محرک اقتصادی شهرستان تبدیل شود.
نوسانات اقلیمی و اهمیت حیاتی تأمین آب شرب
حسین رضا حیدری، مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب کرمانشاه نیز به جنبه‌های زیست‌محیطی و هیدرولوژیک این مجموعه پرداخت و اظهار کرد: سراب هرسین یکی از منابع اصلی و حیاتی تأمین آب شرب شهر هرسین به شمار می‌رود که در اثر حرکات تکتونیکی و انحلال سازندهای زمین‌شناسی توسط آب شکل گرفته است.
وی با اشاره به تأثیرات اقلیمی بر این پهنه آبی افزود: میزان آبدهی سراب هرسین به شدت تحت تأثیر نوسانات و تغییرات ناشی از رژیم بارش‌ها، اعم از برف و باران، قرار دارد و تغییرات فراوانی را در طول سال تجربه می‌کند. با توجه به تعداد اندک منابع آبی در دسترس شهرستان هرسین و وابستگی شدید شهر به این سراب، هرگونه کاهش در میزان آبدهی آن ناشی از کاهش نزولات جوی، می‌تواند منجر به تبعات اجتماعی شدیدی شود. از این رو، کیفیت آب سراب هرسین به صورت مستمر و دقیق از لحاظ تمامی پارامترهای کیفی شامل موارد فیزیکی، شیمیایی و میکروبی توسط کارشناسان شرکت آب و فاضلاب مورد پایش و بررسی قرار می‌گیرد تا سلامت شهروندان تضمین گردد.