سپهرغرب، گروه سلامت - طیبه اسدبیگی: عضو هیئت‌مدیره انجمن فیزیوتراپی استان همدان با بیان اینکه دانش‌آموزان در شرایط بلوغ اسکلتی هستند و سنگین بودن وزن کیف مدرسه، صدماتی به ستون فقرات آن‌ها وارد کرده و ناهنجاری‌های قامتی در بدن دانش‌آموزان ایجاد می‌کند، گفت: والدین در انتخاب کیف مدرسه و سبک بودن محتویات داخل آن توجه ویژه‌ای داشته باشند.

زندگی ماشینی عصر حاضر اگرچه پیشرفت‌های صنعتی، تکنولوژی و رفاه بسیاری را برای بشر به ارمغان آورده و منشأ خدمات ارزنده‌ای به انسان‌ها شده، اما عوارض متعددی را به همراه داشته‌است.

استفاده از وسایل و ماشین‌آلاتی همچون رایانه، تلفن همراه و غیره اگرچه در سرعت دادن به انجام کارها بسیار تأثیرگذار هستند، اما ناهنجاری‌ها و مشکلاتی را نیز با خود به ارمغان می‌آورند، کارمندانی که با رایانه سروکار دارند، تایپیست‌ها، خبرنگاران و بسیاری از مشاغلی که فعالیت بدنی خاصی ندارند و یکجانشین هستند از گزند این بیماری‌ها و ناهنجاری‌ها در امان نیستند.

از شایع‌ترین ناهنجاری‌های اسکلتی که در ستون فقرات رخ می‌دهد می‌توان به لوردوز، کیفوز و اسکولیوز اشاره کرد.

بر اساس مطالعات و گزارش‌ها این اختلالات در ایران بسیار شایع است که از مهم‌ترین علل آن می‌توان به صنعتی شدن زندگی و سبک غلط زندگی‌های امروزی اشاره کرد.

استفاده زیاد از سیستم‌های کامپیوتری و موبایل و همچنین اطلاع نداشتن از وضعیت‌های حرکتی، عامل مهمی در ایجاد اختلالات ساختاری است. ستون فقرات به‌عنوان نگه‌دارنده اسکلت بالاتنه نقش مهمی در انجام وظایف بدن به عهده دارد و این وضعیت‌های نادرست و غیراستاندارد باعث اعمال فشارهای جدی به ستون فقرات می‌شود.

خبرنگار حوزه سلامت سپهرغرب برای آشنایی بیشتر با این ناهنجاری‌ها و راه‌های درمان آن گفت‌وگویی ترتیب داده با مسؤول کمیته فنی انجمن فیزیوتراپی استان همدان که در ادامه به‌تفصیل می‌خوانید:

حمیدرضا رستمی با بیان اینکه ستون فقرات از 33 مهره تشکیل‌شده که 24 مهره آن متحرک است و شامل هفت مهره در ناحیه گردن، 12 مهره سینه‌ای و پنج مهره کمری می‌شود، عنوان کرد: هرکدام از این نواحی ممکن است دچار اختلالات یا ناهنجاری‌هایی شوند.

وی با بیان اینکه زندگی مدرن امروزی و کار با وسایلی همچون تلفن همراه و رایانه یکی از علل شایع آسیب به ستون فقرات است، گفت: یکی از مشکلاتی که عام بوده و اکثر مردم از آن شکایت دارند گزگز و مورمور شدن دست، درد در نواحی اندام‌های فوقانی و گرفتگی عضلات ناحیه شانه است.

مسؤول کمیته فنی انجمن فیزیوتراپی استان همدان با اشاره به اینکه عارضه سر به جلو، بیماری است که به علت نشستن و ایستادن نامناسب در مدتی طولانی به وجود می‌آید، اذعان کرد: خم شدن گردن یا قوز گردن ممکن است در هر وضعیتی، ایستاده یا خوابیده پیش بیاید، اما معمولاً در طول نشستن (پشت رایانه، تماشای تلویزیون یا رانندگی کردن) به وجود می‌آید.

به گفته رستمی، بیماری افتادگی و خمیدگی گردن به جلو همچنین در فعالیت‌های روزمره‌ای مانند آشپزی، تمیزکاری، باغبانی یا اتو کردن که باید دست‌ها را به سمت جلو و روبه‌روی بدن قرار داد، شیوع دارد.

وی ادامه داد: به دلیل اینکه در هنگام کار با رایانه و تلفن همراه می‎بایست سر روبه پایین خم شود، پس مهره‌های گردنی به سمت عقب و جانب دچار فتق یا برجستگی شده و در این حالت عضلات ناحیه گردن و پشت گردن کشیده می‌شوند.

عضو هیئت‌مدیره انجمن فیزیوتراپی استان همدان با بیان اینکه کشیدگی و کوتاه شدگی عضلات باعث ضعف عضلات در ناحیه گردن می‌شود، اذعان کرد: این ضعف خود عاملی است برای فتق دیسک که وقتی به مراحل حاد می‌رسد به‎صورت درد و گزگز کردن در ناحیه دست‌ها و سپس در ناحیه شانه‌ها بروز می‎کند.

رستمی با تأکید بر اینکه مناسب‌سازی محیط کار، استفاده درست از وسایل در محل کار و تقویت عضلات ناحیه گردن ازجمله عواملی است که در پیشگیری از ناهنجاری‌های ستون فقرات مؤثر است، افزود: برای پیشگیری از فتق دیسک گردن سفارش می‌کنیم کسانی که با رایانه سروکار دارند رایانه را طوری قرار دهند که سطح بالایی آن از ابروها کمی بالاتر باشد.

وی در خصوص درمان این ناهنجاری، گفت: تقویت عضلات ناحیه گردن، تجویز دارو و انجام حرکات کششی توسط درمانگرها باعث رفع فتق دیسک می‌شود.

این مدرس دانشگاه با بیان اینکه بیشترین حرکات، در ناحیه ستون فقرات سینه‌ای صورت می‌گیرد، ابراز کرد: اختلال شایع این ناحیه را کیفوز گویند.

رستمی تصریح کرد: کیفوز در اصطلاح عامیانه گوژپشتی نامیده می‌شود که یک نوع اختلال و ناهنجاری قامتی و اسکلتی بوده و امکان دارد مادر زادی یا اکتسابی باشد، این ناهنجاری در میان نوجوانان به‌خصوص دختران شایع‌تر است.

وی در ادامه با بیان اینکه به‌طورکلی شکل ستون مهره‌ها در ناحیه پشت از مهره نخست تا دوازدهم کشیده و دارای یک قوز و انحنای جزئی با زاویه 45 درجه است، بیان کرد: وقتی این خمیدگی و انحنا از زاویه 45 در جه بیشتر باشد به آن کیفوز می‌گویند.

این فیزیوتراپیست در رابطه با علائم این ناهنجاری، خاطرنشان کرد: افتادگی شانه‌ها و کتف، جلو آمدن سر، کاهش قدرت حرکات اندام‌های فوقانی و در حالت شدید احساس درد در ناحیه پشتی ستون فقرات و حتی کمر، احساس درد در ناحیه قفسه سینه و ایجاد مشکل در تنفس ازجمله عوامل این بیماری است که والدین بعد از تشخیص باید به پزشک ارتوپد، جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات یا متخصص داخلی مغز و اعصاب مراجعه کنند تا قبل از رسیدن بیماری به مرحله حاد درمان شود.

رستمی ادامه داد: پزشکان با استفاده از علائم بالینی که در قسمت بالا به آن اشاره شد، صفحه شاقولی یا شطرنجی و رادیوگرافی می‌توانند این ناهنجاری را تشخیص دهند.

وی عوامل ایجادکننده کیفوز را عادات غلط مثل نحوه نشستن، ایستادن، راه رفتن، کار کردن، بلند کردن اجسام سنگین، خوابیدن، وضعیت نامناسب نیمکت و صندلی و کوله‌پشتی‌های نامناسب و سنگین دانش‌آموزان عنوان و ابراز کرد: اگر این عارضه به‌موقع و در همان دوران نوجوانی تشخیص داده شود با حرکات ورزشی می‌توان آن را برطرف کرد.

دکترای تخصصی فیزیولوژی ورزشی دیگر علت‌های این ناهنجاری را سابقه فامیلی و ضعف عضلات کنار ستون فقرات سینه‌ای اظهار و اذعان کرد: این علائم باعث خم شدن فرد به سمت جلو شده که درنتیجه باعث گوژپشتی می‌شود.

رستمی در رابطه با درمان کیفوز با بیان اینکه پزشکان هم از درمان‌های غیر جراحی و هم جراحی استفاده می‌کنند، افزود: روش‌های جراحی در صورتی انجام می‌شود که انحنای ستون فقرات بیش‌ازحد به شکل قوز کمر دیده شود، به‌خصوص اگر به نخاع یا ریشه‌های عصبی فشار وارد کند.

وی به روش‌های غیر جراحی اشاره و عنوان کرد: بیمار باید ورزش‌های طبی خاصی را برای تقویت عضلات اطراف ستون مهره‌ها انجام دهند، فیزیوتراپ‌ها ورزش‌هایی برای تقویت ستون فقرات می‌دهند که ازجمله آن‌ها ورزش‌های کششی است که کمک به بهبود انعطاف‌پذیری ستون فقرات می‌کند، ورزش برای قوز پشت بسیار مفید بوده و به تقویت عضلات شکم، بهبود وضعیت قرارگیری و برطرف کردن قوز پشت کمک فراوانی می‌کند.

مسؤول کمیته فنی انجمن فیزیوتراپی استان همدان با بیان اینکه پزشکان استفاده از بریس‌های خاص که باید تا زمان بلوغ و تمام شدن رشد اسکلتی ادامه یابد را نیز برای درمان پیشنهاد می‌دهند، تصریح کرد: یکی از معمول‌ترین ورزش‌ها این است که فرد به‌صورت دمر روی زمین دراز بکشد و از او خواسته شود سر و سینه‌اش را بالا بیاورد.

رستمی ناهنجاری شایع دیگر در ستون فقرات را اسکلولیز عنوان کرد و گفت: در وضعیت طبیعی وقتی از حالت مستقیم و روبه‌رو ستون مهره‌ها را می‌بینیم یک خط عمودی و مستقیم در کل ستون مهر‌ها است، اما در فرد مبتلا به اسکولیوز یک انحنا و زاویه در ستون مهر‌ها وجود دارد که ممکن است این انحنا به سمت چپ یا راست باشد، درواقع انحراف جانبی ستون مهره‌ها را اسکولیوز گویند.

به گفته وی این بیماری بیشتر در نوجوانان و کودکان به‌ویژه در دختران شایع‌تر بوده که هر چه سن ابتلا به آن کمتر باشد عوارض، شدت و پیشرفت بیماری بیشتر خواهد بود.

این فیزیوتراپیست نکته مهم در این بیماری را تشخیص به‌موقع آن دانست و خاطرنشان کرد: اگر عارضه به‌موقع تشخیص داده شود، می‌توان از پیشرفت بیماری، افزایش قوس و همچنین مشکلات خطرناک دیگر مانند دردهای شدید کمر، مشکلات تنفسی، قلبی و ریوی آن جلوگیری کرد.

رستمی در خصوص علائم بالینی این بیماری، تشریح کرد: یک شانه معمولاً پایین‎تر از شانه دیگر قرار می‌گیرد، کتف به سمت عقب متمایل شده، لگن به یک سمت انحنا می‌یابد (بدن به یک سمت متمایل می‌شود) و در مراحل پیشرفته قوس و زاویه به شکل S یا c دیده می‌شود که درد در ناحیه پشتی را به همراه دارد.

وی نشستن نامناسب دانش‌آموزان پشت میز و نیمکت، انجام تکالیف به‌صورت نادرست مانند به یک‌طرف خم شدن آن‌ها، برداشتن نامناسب و وزن بیش‌ازحد کیف، کتاب و دفتر و ایستادن یا نشستن‌های طولانی را ازجمله علت‌های این بیماری عنوان کرد.

این مدرس دانشگاه با بیان اینکه برای تشخیص اسکلولیز، بیمار باید رادیوگرافی انجام دهد، اضافه کرد: این بیماری در صورت عدم‌تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند عوارض بسیار بدی را به دنبال داشته باشد.

رستمی خاطرنشان کرد: برای درمان اسکلولیز بسته به‌شدت عارضه، اگر شدید باشد از روش درمان‌ جراحی و اگر کم‌تر باشد استفاده از بریس (وسایلی هستند که دور کمر و تنه بسته می‌شود) پیشنهاد می‌شود که استفاده از بریس برای جلوگیری از بیشتر شدن اسکلولیز و افزایش انحنا و قوس است.

وی با بیان اینکه اگر این ناهنجاری در مراحل اولیه بوده و حاد نباشد، پزشکان ورزش‌درمانی، فیزیوتراپی و تقویت عضلات کناری ستون فقرات را پیشنهاد می‌کنند، ادامه داد: برای پیشگیری از ناهنجاری‌های شایع ستون فقرات در دانش‌آموزان باید از کوله‌پشتی‌های مناسب و استاندارد استفاده شود، پس به والدین تأکید می‌شود که در این مسائل توجه لازم را داشته باشند و فرزندانشان به‌اندازه نیاز همان روز کتاب و وسایل در کیف بگذارند، چراکه برخی اوقات دیده می‌شود کل کتاب‌های هفته را هرروز با خود حمل می‌کنند، سنگین بودن کوله‌پشتی خود یکی از عوامل ایجاد ناهنجاری‌های ستون فقرات است.

عضو هیئت‌مدیره انجمن فیزیوتراپی استان همدان به والدین و البته معلمان تربیت‌بدنی در مدارس توصیه کرد که ورزش‌ها و حرکات اصلاحی مربوطه را به دانش‌آموزان آموزش دهند.

رستمی در رابطه با کیف مدرسه برای دانش‌آموزان با بیان اینکه کوله‌پشتی مناسب‌ترین گزینه است، اظهار کرد: کوله‌پشتی باید دو بند داشته و نحوه تنظیم آن طوری باشد که در مهره‌های ناحیه پشت قرار گیرد نه در قسمت پایین و روی کمر، از طرف دیگر کوله‌پشتی‌ها نباید از یک بند و به‌صورت یک‌طرفه استفاده شوند؛ چراکه برای حمل کیف، فرد ناچار به یک ‌طرف متمایل می‌شود.

وی در ادامه با بیان اینکه دانش‌آموزان در شرایط بلوغ اسکلتی هستند و سنگین بودن وزن کیف مدرسه، صدماتی به ستون فقرات وارد کرده و ناهنجاری‌های قامتی در بدن آن‌ها ایجاد می‌کند، گفت: والدین در انتخاب کیف مدرسه و سبک بودن محتویات داخل کیف توجه ویژه‌ای داشته باشند.

دکترای تخصصی فیزیولوژی ورزشی با بیان اینکه انحراف جانبی در چپ‌دستان نیز زیاد مشاهده می‌شود، تأکید کرد: آموزش‌وپرورش باید حتماً صندلی‌های مخصوص این افراد را تهیه کند.

رستمی در تعریف یکی دیگر از ناهنجاری‌های ستون فقرات، اذعان کرد: به فرورفتگی و انحنای ستون مهره‌ها در ناحیه کمر که از حد معمول بیشتر باشد لوردوز می‌گویند که در این حالت شکم فرد به سمت جلوآمده و باسن به سمت عقب متمایل می‌شود، یعنی بدن یک حالت خمودگی و بی‎حالی به خود می‌گیرد.

وی تصریح کرد: در افراد مبتلا به ناهنجاری لودوز، انحنا یا قوس کمر در قسمت تحتانی (پایینی) پشت کاملاً مشهود بوده و فرم ستون فقرات از زاویه بغل شبیه به حرف C است.

این فیزیوتراپیست علل گودی کمر را ضعف عضلات کمر و شکم که جزء شایع‌ترین علل است ذکر کرد و گفت: در افرادی که شغل نشسته و فعالیت بدنی منظمی ندارند، زایمان‌های مکرر، کاهش قدرت انعطاف‌پذیری، کفش‌های پاشنه‌بلند و چاقی (باعث فشار به ستون مهره‌ها و کشیدگی آن‌ها به سمت جلو است که درنهایت باعث فرورفتگی و انحنای ستون مهره‌ها به سمت جلو می‌شود) این عارضه بیشتر مشاهده می‎شود.

رستمی یکی دیگر از عوامل ایجاد این ناهنجاری را کوتاهی عضلات همسترینگ (پشت ران) دانست و تصریح کرد: برای حل این معضل باید عضلات ناحیه ران و کمر تقویت‌ و از ورزش‌ها و حرکات کششی استفاده کرد.

عضو هیئت‌مدیره انجمن فیزیوتراپی استان همدان در نحوه تشخیص گودی کمر یا لوردوز، تشریح کرد: به دیوار تکیه داده به‌طوری‌که سر، باسن و پشت پا با دیوار مماس شود، سپس دست را از فضای خالی کمر عبور دهید اگر دست به‌راحتی و بدون مانع از فضای خالی عبور کرد فرد دارای گودی کمر است.

وی در رابطه با درمان ناهنجاری لوردوز، اذعان کرد: مهم‌ترین اقدام در درمان این ناهنجاری افزایش قدرت عضلات شکم، کمر و افزایش قدرت انعطاف‌پذیری آن‌ها با استفاده از ورزش، فیزیوتراپی و حرکات اصلاحی است.

رستمی به درمان جراحی برای این ناهنجاری اشاره و تصریح کرد: جراحی در مواقعی که بیماری بسیار حاد است به‌عنوان آخرین راه‌حل پیشنهاد می‌شود.

در پایان یک کارشناس تربیت‌بدنی نیز رعایت نکات زیر را برای جلوگیری از ایجاد مشکلات و ناهنجاری در ستون مهره‌ها بیان کرد:

1. برای بلند کردن اجسام سنگین هیچ‌گاه کمر را درحالی‌که زانوهایتان صاف است، خم نکنید. هنگام بلند کردن اجسام از چرخیدن دوری کنید، سعی کنید زانو‌های خود را خم‌کنید، نه کمر را و در صورت سنگین بودن اجسام از کمک سایرین استفاده کنید.

2. هنگام راه رفتن، سر را بالا نگه‌دارید و کفش راحت با پاشنه کوتاه پوشیده و قوس گردن را در وضعیت عادی نگه‌دارید.

3. برای اینکه در هنگام نشستن قوز نکنید، از نشستن بر روی صندلی‌هایی که بلند است و یا از میز کار شما فاصله زیادی دارد، پرهیز کنید. بر روی صندلی‌هایی بنشینید که ارتفاعشان به‌اندازه‌ای است که شما به‌راحتی قادر به قرار دادن کف پاها بر وی زمین‌ هستید درحالی‌که زانوهای شما هم‌سطح لگن قرارگرفته باشد.

4. هنگام نشستن، کمر خود را با قرار دادن حوله لوله شده، صاف کنید، صاف و درست نشستن تنفس را راحت‌تر می‌کند و جریان خون را به مغز افزایش می‌دهد، برعکس قوز‌ کردن ‌از ‌حجم ریه‌ها کاسته و از میزان رسیدن خون و اکسیژن به مغز می‌کاهد.

5. از خوابیدن بر روی تشک‌های نرم، فرورونده و بدون حفاظ پرهیز کنید. خوابیدن بر روی شکم باعث ایجاد قوس ‌ناسالم‌ در‌ کمر می‌شود.

6. از تشک‌های سفت برای خوابیدن استفاده کنید، روی پهلو بخوابید و زانو‌های خود را خم‌کنید و یا به پشت بخوابید و یک بالش در زیر زانوهای خود قرار دهید.